Қазақ халық аспаптары
Кіріспе: көне аспаптар және ғылыми мұра
Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың, соның ішінде қазақ халқының ортағасырлық музыкалық мәдениетін тануда бізге жеткен музыкалық мұралар ерекше орын алады. Музыка өнерін, орындаушылық дәстүрді және музыкалық аспаптарды зерттеуге Әбу Наср әл-Фараби (870–950), Махмұд Қашқари (1029–1101), Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551) секілді ойшылдар, сондай-ақ А. Левшин, Ш. Уалиханов, Н. Стремоухов, А. Эйхгорн, А. Затаевич және басқа да ғалымдар мен этнографтар мол үлес қосты.
Әл-Фарабидің еңбегі нені дәлелдейді?
Әбу Наср әл-Фарабидің «Музыка туралы үлкен трактаты» Орта Азияда қолданылған музыкалық аспаптарды ғылыми пайымдаумен сипаттайтын маңызды дереккөздердің бірі. Зерттеуші Б. Сарыбаев әл-Фарабидің трактатындағы деректерге сүйене отырып, екі ішекті қылқобыздың сыртқы пішінінің садаққа ұқсас келетінін атап өтеді. Бұл еңбек сол дәуірдегі аспаптардың шығу тегі, музыка мәдениеті, орындаушылық өнері және эволюциялық дамуы туралы жүйелі түсінік береді.
«…Қалың қазақ елі тартқан сыбызғыдағы салқын саз, қобыздағы қоңыр күй, домбыраның да екі ішекті ғана емес, әдейі күйге арналған үш ішекті тіліне оралған көп күйлердің ескі-жаңасы тегіс — тарих үшін елеулі бұйым…»
Музыка — халықтың жаны: ерлік, еркіндік және күй
Әр халықтың атадан балаға жеткен, көзінің қарашығындай сақтаған ұлттық музыкасы және кең тараған төл аспаптары болады. Қазақ халқы да елдігін сақтаған Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Қарасай, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сынды тұлғаларды құрметпен атап, тарихтағы күрес пен тағдырды аңыз-жыр арқылы бүгінге жеткізді.
«Алпамыс», «Ер Тарғын», «Қобыланды», «Ерсайын» сияқты қаһармандық жырлар — ел үшін жасалған ерліктің аңыздық нұсқалары. Халықтың еркіндікті аңсауы сөзде ғана емес, сазда да сақталғаны осы мұралардан көрінеді. Күйлерде азаттықты сағыну сарыны айқын байқалады: мысалы, «Сарыөзен», «Бозінген», «Ертіс толқыны».
Философиялық мазмұн
Күй табиғат кеңдігін, өмірдің өткіншілігін, адам ішкі күйін терең астармен жеткізеді.
Героикалық сарын
Ерлік істер, күрес пен намыс — домбыра, қобыз, сыбызғы әуенінде ұрпақ жадына айналды.
Лирикалық кеңістік
Мұң, арман, сағыныш пен қуаныш — халықтың «жан тілін» қалыптастырған әуездер.
Қылқобыз: Қорқыттан жеткен үн
Қазақтың ең көне музыкалық аспаптарының бірі — ысқымен ойналатын қылқобыз. Халық аңыздары бойынша, қылқобыздың пайда болуы VIII–IX ғасырларда өмір сүрген «күй атасы» Қорқыт есімімен тығыз байланысты.
Құрылысы және көне қолданылуы
- Қобыздың шанағы көбіне ашық келеді, астыңғы жағы терімен қапталады.
- Дыбысты әсерлі ету үшін темір сылдырмақ теңгешелер, шығырықтар бекітілетін түрлері болған.
- Ұзақ уақыт бойы қылқобыз шамандар мен бақсылардың аспабы саналып, киіз үйдің есігіне қорғаныш ретінде ілінгені айтылады.
Ахмет Жұбановтың пікірінше, Ықылас Дүкенұлы қылқобызды бақсылардың қолынан «жұлып алып», халықтық орындаушылық кеңістігіне қайта әкелді. Революцияға дейін қобызда көбіне ер адамдар ойнаса, бүгінгі күні бұл аспапты әйел орындаушылар да шебер меңгерген.
Қорқыт тұлғасы және күйлер
Қариялар сөзіне сүйенсек, Қорқыт — Сырдария өңірін мекендеген оғыз-қыпшақ тайпалары арасынан шыққан данышпан, ақылшы, ақын әрі сәуегей. Ол күй шығарған композитор, әнші-күйші, қобызшы ретінде танылған. Қорқыт күйлерінің бір бөлігі бүгінге дейін жеткен: «Арыстан баб», «Аққу», «Башпай», «Тарғыл тана», «Елім-ай», «Қоңыр» және т.б.
Қорқыт туралы деректердің Еуропа әдебиетіне кеңірек тарауына Шоқан Уалиханов, В. В. Вельяминов, Г. Н. Потанин сияқты зерттеушілердің еңбегі ықпал етті.
Дәстүр жалғастығы
Қылқобыз өнерін жалғастырып, дамытқан орындаушылар қатарында Тілеп Аспантайұлы, Ықылас Дүкенұлы, Ысмайыл Шәменұлы, Жаппас Қаламбаев аталады. Осылайша қылқобыз дәстүрі үзілмей, қазіргі заманға жетті.
Домбыра: халық тарихымен қатар өрілген үн
Қазақ сүйіп тартатын әрі тыңдайтын аспаптардың бірі — домбыра. Ол халық тарихымен бірге жасап, әлеуметтік салт-дәстүрді, шежіре мен өмір тәжірибесін күйге айналдырып келе жатқан көне аспап. Домбыраның шығу тегі әлі күнге дейін толық ашылған жоқ.
Құрылысы және түрлері
- Шанағы алмұрт тәріздес, ұзын мойынды, бірнеше пернелі; беті жұқа тақтаймен жабылады.
- Батыстық домбыра — шанағы үлкендеу, арты дөңгеленген, мойыны ұзындау; шығыстық домбыра — шанағы кішілеу, жалпақтау, мойыны қысқалау.
- Қазіргі орындаушылық талапқа сай хроматизмдік жүйемен перне саны артты: дәстүрлі 7–13-тен 19-ға дейін жетіп, диапазон кеңейді.
Шертер: ұмыт болған мұраны жаңғырту
Шертер — ертеден келе жатқан халық аспабы. «Шертіп ойнау» тәсіліне байланысты солай аталған. Домбырадан кішілеу, дыбысы қуаттырақ шығады. Мойны қысқалау, көне нұсқаларында пернелері байланбайды.
Көне шертердің ерекшелігі
Көне шертер қылқобызға ұқсас: кеудесі ағаштан ойылып жасалады, имек пішінді, ал жоғарғы қақпағы ешкінің немесе ірі балықтың терісімен қапталады. Дыбыс күшi мен тембрі терінің жұқалы-қалыңдығына тікелей тәуелді: тері жұқа болса дыбыс қатты әрі өткір, қалың болса жұмсақ шығады.
Болат Сарыбаев және қайта жаңғыру
Қазақ даласында шертердің кең тарағанын дәлелдейтін аңыз-әңгімелер мен деректер көп. Сол мұраны жинақтап, көне аспаптың қайта тірілуіне орасан еңбек сіңірген көрнекті аспаптанушы — Болат Сарыбаев. Шертерде шертпе күйлер ерекше әсерлі орындалып, орындау мәнері күйге өзгеше бояу береді.
Дамудың кезеңдері және жетілдірілген түрлері
Ең көне және көне түрлері
- Ең көне түрі: бір ішекті, бір құлақты, қақпақсыз, пернесіз (кейде ортантиексіз).
- Көне түрі: екі ішекті, бір немесе екі құлақты, қақпақсыз нұсқалары кездескен.
1968–1970 жж. жетілдіру бағыты
Шертердің дыбыстық мүмкіндігін күшейту, орындау әдісін байыту жұмыстары жүйелі қолға алынды. Нәтижесінде аспап оркестр құрамында ілесуші ғана емес, жеке партия орындайтын деңгейге көтерілді.
Жетілдірілген түрі: жұмыр шанақты шертер
- Домбыра пішінінің негізінде жасалады; қақпағы жабылады.
- Үш ішекті, үш құлақты; перне саны 11–14 аралығында тұрақтанады.
- Ойнауда медиатор қолдану тәжірибесі енгізіледі; дыбыс көлемі мен бұрауы жүйеленеді.
Жетілдірілген түрі: жалпақ шанақты шертер
- Шанағы жалпақ, тікбұрыштылау жасалады; қақпақтың бір бөлігі ағашпен, бір бөлігі терімен қапталады.
- Мойынбет биігірек отырғызылып, перне саны 12-ге жеткізіледі.
- Тері қақпақ температураға сезімтал болғандықтан, дыбыс бояуы да өзгермелі.
Оркестрде бұл шертер дербес аспап ретінде ұлттық бояуды күшейтіп, жетекші партиялардың бірін атқара алады.
Қырғыз қомузына ұқсастық және ортақ дәстүр
Шертердің көне түрі қырғыздың қомуз аспабына да ұқсайды. Қырғызстан мен Қазақстанның тілдік, салт-дәстүрлік жақындығы сияқты, аспаптық мәдениетте де ортақ белгілер бар. Қомуз — үш ішекті, шертіп ойнайтын аспап; қырғыз ақын-жыршылары оны жыр орындауға сүйемел ретінде қолданады. Қырғыз эпосының өзегі саналатын «Манас» жырын айтушылар манасшы деп аталады.
Қазіргі орындаушылық және болашақ
Шертер ұзақ уақыт жоғалып, кең қолданыстан тыс қалғанымен, ғылыми ізденіс пен шеберлік арқылы қайта өнер өміріне енді. Алғашында шертерге арнайы репертуар аз болды, кейін үш ішекті домбыра күйлері мен теріс бұраудағы күйлер шертерге бейімделе бастады. Диапазоны кең, қоңыр үні бай болғандықтан, тыңдаушыға ерекше әсер береді. Бүгінде шертерді дамытуға зор үлес қосып жүрген орындаушылардың бірі ретінде Жарқын Шәкәрім аталады. Алдағы уақытта бұл аспаптың репертуары жаңа туындылармен толыға түсетіні анық.
Оркестр мәдениеті: Құрманғазы атындағы ұжым
Қазақта ансамбль мен оркестр мәдениеті кәсіби білімнің кеңеюімен бірге қалыптасты. Құрманғазы атындағы Қазақ академиялық халық аспаптары оркестрі — жетекші шығармашылық ұжым. Ол әуелі Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж жанында А. Қ. Жұбанов ұйымдастырған домбыра ансамблі ретінде құрылып, 1934 жылы оркестр болып қайта жасақталды. 1944 жылы оркестрге Құрманғазы есімі берілді, кейін «Қазақстан өнеріне еңбегі сіңген ұжым» және «академиялық» атақтарына ие болды.
Жаңартулар және орындаушылық мүмкіндік
1950-жылдардың соңында бас дирижер Шамғон Қажығалиевтің бастамасымен оркестр аспаптық құрамына төрт ішекті қобыз, сым ішекті домбыралар, біржақты тілді сырнайлар енгізілді. Бұл өзгерістер дыбыс бояуын байытып, жаңа орындаушылық мүмкіндіктер ашты.
Ахмет Жұбановтың орны
Оркестрдің қалыптасуына және қазақ кәсіби музыкасының дамуына Ахмет Қуанұлы Жұбанов (1906–1968) айрықша еңбек сіңірді. Ол Ленинград консерваториясын бітіріп, Қазақстандағы музыкалық мәдени өмірдің ұйымдастырушысы болды, 1945–1951 жылдары Алматы консерваториясының ректоры қызметін атқарды. Еңбектері қатарында «Ғасырлар пернесі», «Замана бұлбұлдары» және т.б. бар.
Қазақ халық аспаптарының жіктелуі
Қазақ музыкалық аспаптары типологиялық тұрғыдан Орталық Азия халықтарының аспаптарына ұқсас болғанымен, ұлттық дәстүрге сай өзіндік ерекшелікке ие. Көшпенді өмір салтында аспап жасауға табиғи материалдар кең қолданылған: қыш, қамыс, мүйіз, ағаш; мембранаға тері, ішекке жылқы қылы пайдаланылған.
Негізгі топтар
Хордофондар (шекті)
- Шертпелі: шертер, жетіген, домбыра
- Ысқылы: қобыз
Мембранофондар
- Дабылды: дабыл, даңғыра, кепшік, дауылпаз, шыңдауыл
Идиофондар
- Тілшікті: шаңқобыз
- Дабылды: асатаяқ, қоңырау, тоқылдақ, сылдырмақ
Пайдаланылған әдебиеттер
- Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. Алматы, 1978. 24-б.
- Ғ. Уразалиева–Шілдебаева. Ғасырлармен үндескен қобыз. Астана, 2006. 6-б.
- Ә. Нысанбаев. Қорқыт ата. Алматы, 1997. 42-б.
- М. Өтеуов, Ш. Төлегенұлы. Ғасырдан-ғасырға. Алматы, 2000. 165-б.
- А. Сейдімбек. Қазақтың күй өнері. Астана, 2002. 8-б.
- А. Есмаханов. Қазақ музыка аспаптары. Алматы, 1998. 12-б.