Мінез - құлықтың қоғамдық және жеке себептері
Құқықтық мінез-құлық — құқық нормаларының шеңберінде көрінетін және қоғамдық өмірге нақты ықпал ететін әлеуметтік құбылыс. Ол жағымды да, жағымсыз да заңдық салдарға әкелуі мүмкін. Төменде құқықтық мінез-құлықтың белгілері, түрлері, себептері, сондай-ақ құқық бұзушылықтың әлеуметтік табиғаты мен оны түсіндіретін механизмдер жүйелі түрде қарастырылады.
Құқықтық мінез-құлық: негізгі белгілері
1) Әлеуметтік мағынасы
Құқықтық әрекет ұғымына тек әлеуметтік тұрғыдан маңызды мінез-құлық кіреді: ол қоғамға пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін. Маңызсыз, қоғамдық қатынастарға ықпал етпейтін әрекеттер құқықтық бағалаудың өзегіне айнала бермейді.
2) Психологиялық сипаты
Құқықтық мінез-құлық әдетте тұлғаның санасы мен еркі бақылауында болады. Құқық еркін таңдау жасай алатын және әрекетінің мәнін түсінетін субъектінің мінез-құлқын реттеуге бағытталады.
3) Заңмен айқындалуы
Бұл — құқықтық мінез-құлықтың заңдық белгісі. Субъект әрекетінің шекарасы заң нормалары арқылы белгіленеді және солармен шектеледі.
4) Мемлекеттік бақылау
Құқықтық мінез-құлық құқық қолданушы және құқық қорғаушы органдар арқылы мемлекет бақылауында болады. Құқыққа сай мінез-құлық әлеуметтік, ұйымдастырушылық, экономикалық және құқықтық кепілдіктермен қамтамасыз етіледі, ал құқыққа қайшы мінез-құлық үшін жағымсыз құқықтық салдар көзделеді.
5) Заңдық салдар тудыру қабілеті
Құқықтық мінез-құлық құқықтық қатынастардың пайда болуына, өзгеруіне немесе тоқтауына ықпал етеді. Демек, ол құқықтық жүйенің басқа элементтеріне де әсер ететін салдарлы құбылыс.
Құқықтық мінез-құлықтың түрлері: құқыққа сай және құқыққа қайшы
Құқықтық мінез-құлық екіге бөлінеді: құқыққа сай және құқыққа қайшы. Екеуін ортақтастыратын нәрсе — бір құқық кеңістігіндегі ұқсас субъектілер әрекеті. Бірақ мазмұны мен салдары жағынан олар бір-біріне қарама-қайшы.
Құқыққа сай мінез-құлық
- Қоғамдық қатынастарды нығайтады, тұрақтандырады.
- Саналы түрде міндетті түсіну, қоғамдық қажеттілік және заңды жеке мүддемен негізделеді.
- Көбіне рұқсат етуші немесе міндеттеуші нормаларға сәйкес келеді; сақтау және орындау арқылы көрінеді.
- Мемлекет тарапынан қорғалады және кепілдендіріледі.
Құқыққа қайшы мінез-құлық
- Әлеуметтік жүйені бұзады, әлсіретеді.
- Көбіне пайдакүнемдік, эгоистік немесе агрессивті уәждермен сипатталады.
- Тыйым салушы нормаларды бұзумен көрінеді; нормаға қайшы.
- Мемлекет жағымсыз құқықтық салдар (жауапкершілік) қолданады.
Анықтама
Құқыққа сай мінез-құлық — құқық нормаларында көзделген, заңдық салдар туындататын, жеке немесе ұжымдық субъектінің санасы мен еркіне бағынатын әлеуметтік мәні бар әрекет. Азаматтардың күнделікті мінез-құлқының басым бөлігі осы түрге жатады.
Құқықтық мінез-құлықтың себептері мен уәждері
Конституция бойынша барлық азамат заң мен сот алдында тең болғанымен, құқықтық белсенділік деңгейі бірдей емес. Ол жасқа, әлеуметтік жағдайға, қызығушылықтарға, объективті мүмкіндіктерге және басқа факторларға байланысты. Мінез-құлықтың басты қайнарларының бірі — әлеуметтік топтардың, қоғамның және басқа тұлғалардың қажеттілігі мен мүддесі.
Қоғамдық және жеке себептердің мысалдары
- Қылықтың қоғамдық пайдалы идеясына көз жеткізу
- Қоғам алдындағы парыз және құқықтық міндет
- Кәсіби жауаптылық сезімі
- Басқаларға пайдалы тәжірибе (үлгі әсері)
- Үйреншікті, стереотиптік мінез-құлық
- Конформизм: көпшілікке бағыну
- Заңдық және моральдық жауапкершіліктен қорқу
- Жеке пайда көру (прагматикалық уәж)
- Эгоистік мүдделер
- Құқыққа сай құралдармен іске асатын жағымсыз уәждер (өш алу, қызғаныш және т.б.)
Маңызды ескерту
Уәждің жағымды не жағымсыз болуы әрдайым қылықтың құқыққа сай немесе қайшы болуына тікелей тең емес. Себеп пен әрекеттің арасында жиі жоспарлау және шешім қабылдау кезеңдері тұрады: олар бастапқы уәжді өзгертуі де, әлеуметтік зиянды ішінара “бейтараптандыруы” да мүмкін.
Әлеуметтік-құқықтық белсенділік: құқыққа сай мінез-құлықтың жоғары деңгейі
Мемлекет пен қоғам азаматтардың әлеуметтік-құқықтық белсенділігін арттыруға мүдделі. В.П. Казимирчук бұл ұғымды құқық мүддесін танумен, құқықтық институттардың жоғары мәртебесін мойындаумен және индивидтің өз заңдық мүмкіндігін тиімді қолдану жолдарын саналы іздеуімен байланыстырады.
Неден көрінеді?
Әлеуметтік-құқықтық белсенділік көбіне заңның әдеттегі талаптарынан “асып түсетін” бастамашыл әрекеттерді қамтиды, сондықтан ол неғұрлым ынталы, белсенді және нәтижелі мінез-құлық ретінде бағаланады.
- Қауіпті қылмыскерді батыл ұстау
- Қажетті қорғаныс тәртібімен жәбірленушіні қорғау
- Заң жобаларын талқылауға белсенді қатысу
- Заңды жетілдіруге бағытталған тиімді ұсыныстар енгізу
Әлеуметтік зерттеулер мұндай белсенділік әр түрлі жас және кәсіп өкілдеріне тән екенін, ал білім мен еңбек тәжірибесі артқан сайын күшейетінін көрсетеді. Бұл — демократиялық құрылысқа сай құқыққа сай мінез-құлықтың жетекші формасы.
Құқық бұзушылықтың әлеуметтік табиғаты
Құқық бұзушылық ежелден қоғам назарын аударып келеді. Оны әлеуметтік тұрғыдан талдау — табиғатын, себептерін, ұдайы өндірілу механизмін және тарихи қалыптасқан қоғамдық процестермен байланысын ашуға мүмкіндік береді. Құқыққа қайшы мінез-құлықты түсіндіру үшін әлеуметтік және биологиялық бастаулардың арақатынасын ескеру қажет.
Әлеуметтік басымдық
ХХ ғасырдың 60-жылдарындағы кеңестік криминология қоғамға қарсы құбылыстарға әлеуметтік түсінік берді: кез келген саналы мінез-құлықта әлеуметтік бастау биологиялық элементтерден басым болады. Құқық бұзушылық — жеке құбылыс қана емес, көпшілік құбылыс; сондықтан оның әлеуметтік табиғаты айқын көрінеді.
Әлеуметтік-экономикалық тәуелділік
Ресми статистика мен әлеуметтік зерттеулер қоғамдық өмірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы құқық бұзушылықтың құрылымы, күйі және динамикасымен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Э. Мур да кедейшілік, тең емес мүмкіндіктер, әділетсіздік сезімі мен қылмыс арасында тығыз тәуелділік барын атап өтеді.
Қылмыстың дамуының негізгі бағыттары
Қылмыстық мінез-құлық көбіне екі өзара байланысты бағытта өрістейді: экономикалық (материалдық пайдаға ұмтылу) және агрессивтік-мәжбүрлеу (күш қолдану, қорқыту, зорлық). Экономикалық мақсаттар жиі әлеуметтік шиеленіс, дау-жанжал және қауіптілікпен қатар жүреді; осы ортада агрессивтік мәжбүрлеу әрекеттері (адам өлтіру, дене жарақаты, бұзақылық және т.б.) күшеюі мүмкін.
Құқыққа қайшы мінез-құлық механизмі: себептік тізбек және өзгеріс түрлері
Себептік тізбек
Ғылыми әдебиетте мінез-құлықтың жалпы механизмі себептік тізбек ретінде түсіндіріледі:
Осы тізбектің бір немесе бірнеше кезеңінде ауытқу пайда болса, құқыққа сай механизмнен құқыққа қайшы механизмге өтуі мүмкін.
1) Қажеттілік пен мүдденің бұрмалануы
Тұлғаның қажеттілігі мен мүддесі бұрмаланса, құқық пен мораль тұрғысынан дұрыс емес мақсат пен құрал таңдалып, құқыққа сай емес әрекеттерге итермелеуі мүмкін.
2) Мүдде мен заңды мүмкіндіктің қайшылығы
Әдеттегі қажеттілік пен мүддені заңды жолмен қанағаттандыру мүмкіндігі шектеулі болса, шиеленіс туып, агрессивтік мінез-құлыққа, бұзақылыққа немесе кейбір мүліктік құқық бұзушылықтарға алғышарт жасайды.
3) Құндылық бағдардың өзгеруі
Құқыққа сай құралдар бола тұра, тұлға мақсатқа жетудің құқыққа қайшы жолын саналы түрде таңдайды. Зерттеулер мұны рецидивистерге жиі тән құбылыс ретінде сипаттайды; сондай-ақ әкімшілік және шаруашылық тәртіптерді бұзуда да кездеседі.
4) Шешім қабылдау кезеңіндегі бұзылыс
Жағдайды қате бағалау, өзін-өзі бақылаудың әлсіреуі, қабылдаудың бұрмалануы сияқты себептер әрекетті өзгертіп жібереді. Бұл психикалық ерекшелігі бар тұлғаларда да, сондай-ақ абайсызда жасалатын қылмыстарда да байқалады.
Әлеуметтік өлшем
Бұл механизм түрлері тек жеке тұлғаға ғана емес, қоғамдық өмірдің әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктеріне де тәуелді. Қажеттілік пен мүмкіндік арасындағы қайшылық күшейсе, әсіресе экономикалық құлдырау мен дағдарыс кезеңінде, құқық бұзушылықтың өсу қаупі артады. Қоғамдық санадағы саяси-құқықтық және моральдық қолайсыз процестер де заңға құрметтің төмендеуіне және құқық бұзушылықтың көбеюіне ықпал етеді.
Құқық бұзушы тұлға, жауапкершілік және заңдық ұйымдар
Құқық бұзушы тұлға туралы
Құқықтық мінез-құлық субъектілерінің ішінде құқық бұзушы тұлға ең көп зерттелген. Құқық бұзушы — өзін қоғамға қарсы қоятын тұлға. Криминологияда, қылмыстық сот ісінде индивидтің жеке ерекшеліктері қылмыстың себептерін ашуда маңызды болғандықтан, тергеу мен сот барысында айыпталушыға жан-жақты сипаттама беріледі.
Кеңестік зерттеулер тарихында М.Н. Гернеттің сотталғандар статистикасына арналған еңбектері әлеуметтік құрам, жас, жыныс, білім, тұрмыс жағдайы, алкоголизм және қылмыстың қала/ауылда жасалуы сияқты көрсеткіштерді талдаумен ерекшеленеді. 1960-жылдардан кейін криминологиялық зерттеулер қайта жанданып, 1970-жылдары сол кезеңге тән “орташа” қылмыскер бейнесі де сипатталған.
Жауапкершіліктің әлеуметтік рөлі
Құқық қоғамдық қатынастарға сендіру, мәжбүрлеу, жағдай жасау және жауапкершілік құралдары арқылы әсер етеді. Жауапкершілік құқықтық климатқа ықпал ететін негізгі элементтердің бірі.
В.Н. Кудрявцев пен В.П. Казимирчук жауапкершіліктің әлеуметтік мәселесін зерттеуде үш өзекті сұраққа назар аударуды ұсынады: жауапкершіліктің тиімділігін түсіну; құқық бұзушыға ықпал ету механизмі; азаматтардың әр түрлі категорияларының жауапкершілікті әлеуметтік және психологиялық қабылдауы.
Түйін
Құқықтық мінез-құлықты түсіндіру қоғамдағы тәртіп пен қауіпсіздікті нығайтудың негізгі шарты болып табылады. Ол адамның саналы таңдауы, әлеуметтік мүдделер жүйесі, заң нормалары және мемлекеттік кепілдіктер тоғысатын кеңістікте қалыптасады. Ал құқық бұзушылықтың себептері мен механизмдерін дәл тану — алдын алу шараларын мақсатты түрде құруға мүмкіндік береді.