Желтоқсанға қатысқан жерлестермен сұхбат
Тәуелсіздікке бастар жол: бірлік пен күрес
Қазақстан тәуелсіздігі — халқымыздың ғасырлар бойғы арманының жүзеге асуы. Тәуелсіздік тұғырына жету жолы оңай болған жоқ: ұлт талай жыл күреспен арпалысты. Дана халық «бірлік болмаса, тірлік болмайды» деп бекер айтпаған. Ел бірлігі әлсіреген тұста отарлық саясаттың бұғауы мойынға қатты түсті, ал сол кезде ғана жұрт кешегі еркін өмірдің алыстап кеткенін анық аңғарды.
Еркіндікті аңғарумен шектелмей, азат даланы еркін жайлаған халық атқа қонды. Кенесары ханның басты мұраты — ел тәуелсіздігі еді; осы жолда ол өз өмірін құрбан етіп, сын сағатта жеке мүддеден ел мүддесін жоғары қойды. Наурызбай, Ағыбай, Басығара, Жоламан сынды батырлар да Кенесары қозғалысын қолдап, күрестің рухын көтерді.
Азаттық толқыны тоқтамады
Исатай мен Махамбеттің ерлік күресі де — азаттық жолының жалғасы. Тәуелсіздік үшін күрес бір сәт те толастаған жоқ: теңіз толқынындай қабат-қабат болып, тарихтың жартасына қайта-қайта соғып отырды. Кей кезеңдерде бұл толқындар «аймақтық оқиға» ретінде тар шеңберге сыйғызылып түсіндірілді. Алайда мәні бір — ол ұлттық бостандыққа ұмтылыс еді.
Отан, жер, қасиет: елдік сезімнің өзегі
Аласапыран замандарда халықтардың қоныс тауып, шекарасы айқын мекенге орнығуы — табиғи құбылыс. Бірі шөлді, бірі көлді, бірі нулы, бірі сулы аймаққа қоныстанса да, әр адамның кіндік қаны тамған, кірі жуылған қасиетті мекені болады.
Бабаларымыздың «туған жерден топырақ бұйырсын» деп тілеуінде терең мағына жатыр. Поляк жиһанкезі Янушкевичтің жазбасында далалықтардың ерге деген құрметі мен жерге деген сүйіспеншілігінің ерекше екені айтылады: Шынқожа батырдың денесі жау қолында қалғанда, жауынгерлер оның бір саусағын аман алып шығып, Аягөзге құятын Нарын маңындағы шағын төбеге жерлегені — елдік сезімнің айқын дәлелі.
Бір шаңырақ, бір Отан
Отаншылдық — барлық халыққа ортақ биік құндылық. Отанға деген ұлы махаббат, туған жерге деген қастерлі сезім — ерліктің де, батырлықтың да бастауы. Әлемде өз тарихы, тілі, ділі, ән-жыры мен күйі арқылы қайталанбас қазақ халқы бар. Қазақ халқының бір ғана шаңырағы, бір ғана ұлы мекені, бір ғана Отаны бар. Ол — Қазақ Елі, Қазақ Даласы, Қазақ Жері, кіндік қан тамған қасиетті Қазақстан.
Көтерілістер сабақтастығы: отаршылдыққа қарсы ұмтылыс
1930 жылдардағы Шұбартау мен Созақ көтерілістері — отаршылдыққа қарсы бағытталған қозғалыстар. 1986 жылғы Желтоқсан ұлттық қозғалысы да — осы күрестердің заңды жалғасы.
Тоталитарлық жүйе қоғамнан мерекелік шерулер мен митингілерде билеуші партия саясатын қолдап-қуаттайтын бірауыздылықты талап етті. Тоқыраудың соңғы жылдарында халықтың үнсіз қарсылығы күшейіп, Алматыда сол үнсіздік пердесі сыпырылып түсті: жүйе алғаш рет ашық әрі өжет қарсыласуға кезікті.
1986 жылғы Желтоқсан: шындық пен жара
Қанды қысым және ерте үзілген ғұмырлар
Оқиға салдарын «жою» үшін кеңестік аппарат барын салды: қорқытты, үркітті, қатыгез жазалау жүргізді. Көпшіліктің өміріне де, жүрегіне де жазылмас жара түсті. Ләззат, Сәбира, Қайраттай асыл жандар ерте солды. Олар — егемен ел болуды аңсаған, шындықты қорғаған жас өркен еді.
Ақпарат бұрмалануы және ақиқатқа талпыныс
Желтоқсан оқиғасы туралы шындықты айту оңай болмады. Тіпті «колбинизм» дәуірінде-ақ алаңдағы оқиғаның ақиқатын баспасөзде батыл көтерген қаламгерлер қудалауға ұшырады. Дегенмен әділдік түбінде жеңді: 1992 жылғы 21 ақпанда Жоғарғы сот Пленумы Қайрат Рысқұлбеков (марқұм), Түгелбай Тәшенов, Қайыргелді Күзембаев және өзге де желтоқсан қаһармандарын толық ақтады.
Жасырын хаттағы деректер (дәйексөз мазмұны бойынша)
Кей деректерде 1986 жылғы желтоқсандағы бейбіт наразылықты «тәртіпсіздік» ретінде көрсетуге тырысқаны, демонстранттарды арандату жоспарлары айтылған. Наразылықтың сыртқы түрткісі — Қазақстан басшылығына Колбиннің келуі. 17 желтоқсанда алаңға шамамен 30 мың адам жиналып, Пленум шешімдеріне келіспейтінін бейбіт түрде білдіргені айтылады.
Көтеріліс қатысушылары көтерген ұрандар:
- •«Өзімізді-өзіміз билеуді талап етеміз!»
- •«Әр халыққа — өз көсемі!»
- •«1937 жыл қайталанбауы керек!»
- •«Ұлы державалық ессіздік дереу тоқтатылсын!»
Сол баяндауларда көтерілістің түпкі себептері ретінде шовинистік жүйе, күшпен орыстандыру саясаты, ұлттық тіл мен мәдениетті шектеу, теңсіздік, саяси бостандықты елемеу, ұлттық намыс пен ар-ожданды таптау, әлеуметтік ауыр жағдай аталады.
Шаханов сөзі: үш минуттың салмағы
Мұхтар Шаханов «Рух және ыза дауылы немесе бес ғасырлық арман» еңбегінде Желтоқсан оқиғасы әлемді дүр сілкіндіргенімен, шындықтың әлі де толық ашылмағанын, әрі жастардың бір бөлігі бұл оқиғадан бейхабар екенін атап өтеді. Мақсат — ақиқатты ашу.
Съезд мінберіндегі батылдық
КСРО халық депутаттарының І съезінде Желтоқсан мәселесін алғаш көтеріп, Кремль мінберінде ашық сөйлеген Шахановтың қысқа ғана уақыты қоғамдық сана үшін «ақиқаттың бастауындай» әсер еткені айтылады. Ол қорқытуларға қарамастан желтоқсандық жастардың ақтаушысы болуға ұмтылған азаматтардың қатарында болды.
Өлең жолдары (мәтіндегі нұсқа бойынша):
Арман ойда күмбір-күмбір күй қызып, Арғымақтың жал-құйрығын түйгізіп, Аңыратып, көсілттің бір жүректің Үлкен сөзін үш минутқа сыйғызып. Үш-ақ минут шабыт нөсер мырза шақ, Көк тіреді көңіл біткен бір жасап, Үш-ақ минут жетеді екен мәрттікке Шығу үшін мәңгі өлмейтін жыр қашап.
Куәгерлер үні: Павлодар өңірі және жеке тағдыр
Өңірлік ахуал туралы жазбалар
Павлодарлық ақын Арман Қани көтеріліс күндеріндегі өңірдегі саяси көңіл күйді сипаттап, 17 желтоқсанда-ақ төтенше жағдайдың лебін сезгенін жазады: Алматыға телефон байланысы үзіліп, ашық ақпарат тапшылығы байқалған. Сол кезеңде қоғамдық ұйымдар мен азаматтық бастамалар да бой көрсете бастағаны айтылады.
Желтоқсанға қатысушының естелігі
Желтоқсанға қатысушы Айман Файзоллақызы Зейнуллина араға жылдар салып, сол бір ызғарлы күнде алаңға не үшін шыққанын қайта таразылайтынын айтады. Қарулы күш, әскери техника көрінсе де, жастар бейбіт түрде «Менің Қазақстанымды» айтып тұрғанын, ауыр жазалау тәуелсіздіктің өтеуі болғанын жеткізеді. «Егер біз қорқып алаңға бармасақ, тәуелсіздік келер ме еді?» деген сауалы сол күндердің тарихи салмағын айқындай түседі.
Тарихи баға: ұлттық, жалпыодақтық және әлемдік маңыз
Ұлттық деңгей
Ұлттың өзін-өзі тануы, ұлттық намыс пен ар-ожданның оянуы, тәуелсіздік туралы ұғымның жаңғыруы.
Жалпыодақтық деңгей
Одақтас республикалардың егемендікке ұмтылысына серпін беріп, үстем жүйенің іргесін сөге бастаған ықпал.
Әлемдік деңгей
Социалистік лагерьдің күйреу үрдісіне бастау болған қоғамдық сілкіністер қатарындағы тарихи феномен.
Ресми және қоғамдық пайымдар
Н.Ә. Назарбаев өз еңбектерінде Желтоқсан оқиғалары қазақ жастарының сана-сезімінің өскенін көрсеткенін, тоталитарлық жүйе алдында тайсалмай, ұлттық мақтаныш сезімін қорлауға жол бермейтінін ашық мәлімдегенін атап өтеді. Әбіш Кекілбаев Желтоқсанды көпсипатты тарихи феномен ретінде бағалап, оның маңызын ұлттық қана емес, кең ауқымды әлеуметтік сілкініс деңгейінде қарастыруға болатынын айтады.
Жұбан Молдағалиевтің азаматтық ұстанымы
Жұбан Молдағалиев 1986 жылғы желтоқсанның соңында болған кездесуде жастарды жазықсыз жазалаған билік өкілдерін ашық сынға алып, мұндай ұят оқиғаны естігенде «осы күнге дейін өмір сүргеніме өкіндім» дегені — сол уақыттағы азаматтық жауапкершіліктің символындай.
Қорытынды: өткенге тас атпай, сабақ алу
Тәуелсіздік жолындағы қозғалыстар — ел тарихының ең қастерлі парақтары. Уақыт өтсе де, ақиқаттың бір күні айтыларына сенім бар. Өткенге тас лақтырып қарғыс айту емес, одан сабақ алу маңызды: жіберген қателікті қайталамау, найзаның ұшымен де, рух пен намыстың күшімен де қорғаған ата-баба аманатын орындау — бүгінгі ұрпақтың парызы.
Пайдаланылған дереккөздер (мәтіндегі тізім негізінде)
- •«Желтоқсан құрбандарын жоқтау». Алматы: «Жалын», 1992.
- •«Қайрат» қоғамының дүниежүзі ұлттар қауымдастығына жолдаған жасырын хаты. «Дауа» газеті, №10 (40), 1993.
- •М. Шаханов: «Бес ғасырлық арман немесе желтоқсан тағылымы», «Рух пен ыза дауылы…» (мақалалар мен еңбектер).
- •Н.Ә. Назарбаев: «Ғасырлар тоғысында», «Тарих толқынында».
- •Ә. Кекілбаев: «Азаттықтың ақ таңы».
- •Өңірлік басылымдар мен куәгерлер естеліктері (мәтіндегі атаулар бойынша).