Қазақстанның минералды - шикізат ресурстары туралы қазақша реферат
Қазақстанның минералды-шикізат ресурстары
Адамзат қоғамы минералды-шикізат ресурстарын пайдаланбай өмір сүре алмайды. Пайдалы қазбалар қалпына келмейтін ресурстарға жатады, сондықтан олардың қорлары уақыт өте келе сарқылуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан жер қойнауы бай мемлекеттердің қатарына кіреді.
Негізгі деректер
- Әлемде өндірілетін 55 түрлі пайдалы қазбаның 39-ы Қазақстанда өндіріледі (оның ішінде 29-ы — металдар).
- Мұнай мен табиғи газ қоры бойынша Қазақстан көптеген халықаралық рейтингтерде алғашқы ондыққа жақын немесе алғашқы ондықта аталады.
- Ел аумағында көмірдің (тас және қоңыр), темірдің, хромиттің, қорғасынның, мырыштың, мыстың, уранның және сирек металдардың ірі қорлары бар.
Қазақстанның әлемдік минералды балансындағы орны
Қазақстанның минералдық-шикізаттық кешені әлемдік шикізат балансында мықты позицияға ие және минералды ресурстар нарығының дамуына ықпал ете алады. 2003 жылғы геология және жер қойнауын игеру саласындағы ақпараттық-талдау деректеріне сәйкес, әлемдік зерттелген қордағы Қазақстанның үлесі бірқатар металдар бойынша айтарлықтай жоғары.
Әлемдік зерттелген қордағы үлес (ірі көрсеткіштер)
Көрсеткіштер тарихи дереккөздерге (2003 ж.) сүйенеді және бағалау тәсілдеріне қарай өзгеруі мүмкін.
Кен-металлургия кешенінің стратегиялық маңызы
Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында кен-металлургия кешені әлеуметтік-экономикалық өрлеуді жеделдететін басым бағыттардың бірі ретінде көрсетілген. Негізгі міндет — ішкі және сыртқы нарықтардың сұранысын қанағаттандыратын, бәсекеге қабілетті өнім шығару.
Салалық құрылым
Темір, марганец, хром кені; болат, шойын, прокат; ферроқорытпа; отқа төзімді өнімдер; металл сынықтарын қайта өңдеу сияқты өндірістерді қамтитын көпсалалы жүйе.
Қорғасын, мырыш, мыс, титан; бағалы және сирек металдар; глинозем; молибден концентраты; уран шикізатын өңдеу бағыттарын біріктіретін ірі өнеркәсіптік жүйе.
Ғылым мен басқарудың рөлі
Бұл нәтижелер бір күнде қалыптасқан жоқ: геологтардың, ғалымдардың және инженерлік-техникалық мамандардың еңбегі шешуші рөл атқарды. Тәуелсіздік алғаннан кейін салалық даму бағдарламаларын әзірлеу мен ғылыми сүйемелдеуге қойылатын талап күшейді. Осы мақсатта ұлттық орталықтар құрылып, мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруға тартылды. Олардың бірі — минералды шикізатты кешенді ұқсату бағытындағы ғылыми ұйымдар.
Жер қойнауын пайдаланудағы мемлекеттік бақылаудың мәні
- Өндіру толықтығы: тек бай кенді ғана емес, белгіленген нормативке сай кенді мүмкіндігінше толық өндіру.
- Өңдеу тиімділігі: кен құрамындағы элементтерді барынша толық бөліп алу.
- Экономикалық тәртіп: өзіндік құнды негізсіз өсірмеу және бағалық бұрмалауларға жол бермеу.
- Экология: ластануды болдырмау, келтірілген зиян үшін тиісті өтемақы төлеу.
- Еңбек қауіпсіздігі: өндірістегі жұмыскерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Мұнай-газ әлеуеті және өңірлік экологиялық тәуекел
1996–2005 жылдары минералды-шикізат кешеніне 55 млрд АҚШ долларынан астам инвестиция тартылып, оның 40 млрд доллардан астамы жер қойнауын игеруге бағытталды. Инвестициялардың едәуір бөлігі көмірсутегі секторына тиесілі болды: орта есеппен 79% — өндіруге, 21% — геологиялық барлауға жұмсалған.
Мұнай-газ бойынша қысқаша шолу
Елде 197 мұнай-газ кен орны анықталған: 102 мұнай, 29 газ конденсаты, 30 мұнай-газ конденсаты, 6 мұнай-газ, 11 газ конденсаты және 12 газ кен орны.
Негізгі өндіру Батыс Қазақстанда шоғырланған: мұнайдың 90,4%-ы және газ конденсатының 100%-ы осы өңірде өндіріледі. Бұл аймақ экологиялық жүктемесі жоғары өңірлердің қатарына жатады.
Мұнайдың ашылған қоры шамамен 3 млрд тонна, газдың анықталған қоры 3 трлн м³ ретінде көрсетіледі. Мұнайдың өндірілетін расталған қоры 35 млрд баррельге дейін бағаланған деректер бар.
Қазақстандық секторда 120-ға жуық құрылым анықталған. Болжам бойынша көмірсутегі ресурстары 12–17 млрд тоннаға дейін болуы мүмкін. Алғашқы барлау нәтижелері әлеуеттің жоғары екенін меңзейді.
Көмір, уран және рудалық шикізаттың экологиялық салдары
Көмір (тас және қоңыр) өндіру де, уран рудаларының ірі кен орындарын игеру де қоршаған ортаға әсер ететін факторлардың қатарында. Сонымен бірге темір, марганец, хром, қорғасын, мырыш, мыс рудаларын, сондай-ақ алтын, фосфорит, құрылыс тастары сияқты шикізат түрлерін өндіру мен өңдеуге байланысты көптеген карьерлер мен кеніштер табиғи ортаға қысым түсіреді. Бұл жағдай литогендік ортаны қорғау бойынша тиімді шараларды талап етеді.
Тау-кен өндірісінің табиғи ортаға әсері
Карьерлер, жарлар, террикондар пайда болып, рельеф өзгереді; тау жыныстарының опырылу тәуекелі артады.
Топырақ пен жер үсті/жерасты суларының гидрологиялық режимі өзгеріп, су сапасына әсер етуі мүмкін.
Өсімдіктер мен жануарлар тіршілігі өзгеріске ұшырайды, техногендік геохимиялық аномалиялар қалыптасуы ықтимал.
Негізгі мәселе: ресурсты толық алмау және қалдық көлемі
Өндіру және қайта өңдеу барысында пайдалы қазбаларды толық алмау — минералды-шикізат ресурстарын пайдаланудағы басты кемшіліктердің бірі. Технологиялық деңгей жеткіліксіз болған жағдайда байыту кезінде шикізаттың тек 10–20%-ы ғана мақсатты өнімге айналып, 80–90%-ы қалдық ретінде жинақталуы мүмкін деген бағалар келтіріледі. Мұндай қалдықтар көбіне химиялық реагенттер сіңген ұсақталған тау жыныстарынан тұрады.
Неліктен кешенді өңдеу маңызды?
Кен құрамындағы қосалқы компоненттердің жиынтық құны кейде негізгі компоненттен де жоғары болуы мүмкін. Сондықтан кенді кешенді өңдеу: ресурс шығынын азайтуға, қалдық көлемін қысқартуға және экологиялық тәуекелді төмендетуге мүмкіндік береді.
Жер қойнауын қорғау және рационалды пайдалану қағидалары
Жер қойнауын қорғау — пайдалы қазбаларды (рудалы және рудалы емес) мүмкіндігінше толық айырып алуды қамтамасыз ететін, сондай-ақ жер бедерін сақтау мен қауіпті геодинамикалық үдерістердің алдын алуға бағытталған шаралар жиынтығы. Кен орындарын игеру, өндіру, өңдеу және тасымалдау кезеңдерінде шығынды жан-жақты азайту — жер қойнауын пайдаланудың негізгі қағидаларының бірі.
Басым бағыттар
- Пайдалы қазбалар өндіру технологияларын жетілдіру.
- Бос және өңделген жыныстарды пайдалану арқылы кен орындарын кешенді өңдеу.
- Кен орындарын үнемдеп пайдалану, олардың қызмет ету мерзімін ұзартуға ұмтылу.
- Қажет болған жағдайда сирек минералды шикізатты алмастыратын баламаларды қолдану.
- Игерілген аумақтарды кеңінен рекультивациялау.
Құқықтық реттеу
Жер қойнауын пайдалану мен қорғаудың тәртібі, оны рационалды әрі кешенді игеру және экологиялық зардаптың алдын алу мәселелері құқықтық нормалармен реттеледі. Қазақстанда бұл саладағы негізгі қағидалар мен талаптар «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» ҚР заңнамасы аясында қарастырылады.