Тоқырау фазасында
Экономикалық цикл ұғымы
Экономикалық цикл — бұл бір дағдарыстан келесі дағдарысқа дейінгі уақыт аралығы. Осы кезеңде экономика әдетте төрт негізгі фазадан өтеді: дағдарыс, тоқырау, жандану және өрлеу.
Циклдің өзегі — өндіріс көлемінің, жұмыспен қамтудың, бағалардың, несие мен пайыз мөлшерлемелерінің кезектесе күшеюі және бәсеңдеуі.
Цикл фазалары және олардың белгілері
1) Дағдарыс
Дағдарыс көбіне тауарлардың артық өндірілуі, несиенің қысқаруы және пайыз мөлшерлемесінің көтерілуі арқылы көрінеді. Бұл жағдай пайданы азайтып, өндірісті төмендетеді және кәсіпорындардың банкротқа ұшырауына әкелуі мүмкін.
- Артық өндіріс салдарынан өндіріс көлемі қысқарады.
- Банктер мен кәсіпорындар банкротқа ұшырайды.
- Жалақы төмендеп, жұмыссыздық өседі.
- Бағалы қағаздар нарығы құлдырап, акция бағамдары төмендейді.
- Ақшаға сұраныс өседі, пайыз мөлшерлемесі жоғарылайды.
2) Тоқырау
Дағдарыстан кейін тоқырау кезеңі келеді. Бұл сатыда өндірістің құлдырауы тоқтайды, бірақ айқын өсім байқалмайды.
- Өндіріс төмен деңгейде тұрақтайды, бағалар әлсірейді.
- Жұмыссыздық жоғары деңгейде сақталады.
- Ақшаға сұраныс азайып, пайыз мөлшерлемесі төмендейді.
- Пайыздың төмендеуі өндіріс салаларын кеңейтуге алғышарт жасайды.
3) Жандану
Жандану кезеңінде дағдарыстан аман қалған кәсіпорындар негізгі капиталды жаңартып, өндірісті кеңейтуге кіріседі. Тауар өндіру көлемі мен сапасы дағдарысқа дейінгі деңгейге жақындайды.
- Инвестициялар өседі.
- Сұраныс артқандықтан бағалар көтеріледі.
- Жұмыссыздық деңгейі төмендей бастайды.
- Ақшаға сұраныс артып, пайыз мөлшерлемесі жоғарылайды.
4) Өрлеу
Өрлеу фазасында өндіріс көлемі дағдарыс алдындағы деңгейден асып түседі. Еңбек нарығы қалпына келіп, жұмыссыздық айтарлықтай қысқарады.
- Тауар бағалары өседі.
- Қарыз капиталының ұсынысы және несиеге сұраныс ұлғаяды.
Өрлеудің шарықтау шегінде экономика жаңа дағдарысқа қарай жақындайды: сұраныс пен несие шамадан тыс кеңейсе, тепе-теңдік қайта бұзылады.
Стагфляция және құрылымдық дағдарыс
Стагфляция
Өндірістің құлдырауы инфляциямен қатар жүретін жағдай стагфляция деп аталады. Қазіргі кезеңде монополистік сектор мемлекеттің қолдауына сүйене отырып, бағаны бұрынғы деңгейде ұстап қана қоймай, кейде оны одан әрі өсіруге де қабілетті.
Құрылымдық дағдарыс
Ғылыми-техникалық революция жағдайында көптеген елдерде салалық құрылым өзгеруде: ғылымды көп қажет ететін жаңа салалар (аспап жасау, робот техникасы) қарқынды дамыса, дәстүрлі салалар (көмір, металлургия, тоқыма және т.б.) құлдырайды. Бұл құбылыс көбіне техникалық және технологиялық артта қалумен түсіндіріледі және құрылымдық дағдарыс деп аталады.
Мемлекеттің дағдарысқа қарсы құралдары
Мемлекет экономикалық белсенділікті не ынталандыру, не тежей отырып, циклдың әр фазасында әртүрлі саясат құралдарын қолданады.
| Құралдар | Тоқырау фазасында | Өрлеу фазасында |
|---|---|---|
| 1) Ақша-несие саясаты | Пайыз мөлшерлемесін төмендету; мемлекеттің бағалы қағаздарын ашық нарықта сатып алу. | Пайыз мөлшерлемесін көтеру; мемлекеттің бағалы қағаздарын ашық нарықта сату. |
| 2) Фискалдық саясат | Бюджеттен қосымша шығындар бөлу; салық мөлшерлемелерін төмендету. | Бюджет шығындарын қысқарту; салық мөлшерлемелерін көтеру. |
| 3) Жалақы және тарифтер саясаты | Жалақыны өсіру. | Жалақыны төмендету. |
| 4) Мемлекеттік инвестициялар саясаты | Инвестициялық бағдарламаларды жедел орындау; мемлекеттік қолдауды күшейту. | Мемлекеттік құрылысты және инвестицияларды қысқарту немесе тоқтату. |
| Мақсат | Шаруашылық белсенділігін ынталандыру. | Шаруашылық белсенділігін тежеу. |
Тарихи мысалдар
Алғашқы индустриялық дағдарыс
Алғашқы ірі дағдарыс 1825 жылы Англияда басталды.
Ұлы тоқырау
Ерекше терең әрі ұзақ дағдарыс ретінде белгілі 1929–1933 жылдардағы Ұлы тоқырау экономикалық цикл теориясында маңызды орын алады.
Дағдарыс кезеңінде өткізілмеген тауарлар көлемі өседі, жұмысшылар қысқарады, жұмыссыздық ұлғаяды, несие-ақша байланыстары әлсірейді. Нәтижесінде құлдырау толқыны кеңейіп, әлсіз кәсіпорындар жабыла бастайды.
Циклдардың ұзақтығы: толқындар типтері
| Экономикалық циклдің типі | Ұзақтығы | Себептері мен ерекшеліктері |
|---|---|---|
| 1) Дж. Китчиннің қысқа толқындары | 2–4 жыл | Алтынның әлемдік қорының тербелісі; ЖҰӨ, инфляция және жұмыспен қамтудың ауытқуына ықпал етеді. |
| 2) К. Жуглярдың орташа толқындары | шамамен 10 жыл | Ақша айналысындағы өзгерістер және кредиттік жүйедегі мәселелер; ЖҰӨ, инфляция және жұмыссыздықтың тербелісін күшейтеді. |
| 3) Кузнец циклдары | 18–25 жыл | Күрделі құрылыс пен инфрақұрылымдық инвестициялар динамикасымен байланысты. |
| 4) Н. Д. Кондратьевтің ұзын толқындары | 40–60 жыл | Негізгі қозғаушы күш — технологиялық базаның радикалды өзгеруі және экономиканың құрылымдық қайта құрылуы. |
| 5) Форрестер циклдары | шамамен 200 жыл | Энергия қуаты мен материалдық ресурстарға тәуелді ұзақ мерзімді өзгерістермен байланысты. |
| 6) Тоффлер циклдары | 1000–2000 жыл | Цивилизацияның даму кезеңдерімен, олардың әлсіреуімен немесе жаңа сатыға өтуімен байланысты. |
Фазалардың баламалы атаулары және қазіргі үрдістер
Депрессия
Депрессия (лат. depressio — төмендеу, тереңдеу) фазасында өндірістің құлдырауы тоқтайды. Қоймадағы тауарлар біртіндеп өткізіліп, еркін ақша капиталы пайда бола бастайды.
Тірілу
Тірілу кезеңі өндірістің ұлғаюымен сипатталады: пайда пайда болады, ал бұл өз кезегінде өндірістің дамуын ынталандырады.
Өрлеу
Өрлеу өнім өндіру қарқынының күшеюімен ерекшеленеді: өндіріс дағдарыс алдындағы деңгейден жоғарылайды, жұмыссыздық азаяды, қарыз капиталының ұсынымы ұлғаяды. Көп жағдайда банк пайызының нормасы төмендеуі мүмкін.
Қазіргі экономикалық дағдарыстардың ерекшелігі
Соңғы кезеңдерде экономикалық дағдарыстар жиілеп, тереңдей түсті. Сонымен қатар депрессия фазасының ұзақтығы ұлғаю үрдісі байқалады. Дағдарыс динамикасында жаңа құбылыс ретінде инфляцияның қатар жүруі жиіледі.