Суфизм мистикалық, сана - сезімге сенбейтін бағыт
ХХ ғасыр философиясындағы негізгі ағымдар: сана, сенім, тіл және адам мәселесі
ХХ ғасыр философиясы бір ғана арнамен дамыған жоқ: ол сана құрылымдарын талдаудан бастап, діни жаңғыруларға, ғылым тілін формалдауға, әрі қарай адам болмысының драмалық тәжірибесіне дейінгі кең өрісті қамтыды. Төмендегі шолу феноменология, неотомизм, суфизм, неопозитивизм, персонализм, прагматизм, экзистенциализм, христиан эволюционизмі және философиялық антропология секілді бағыттардың негізгі ұстанымдарын жинақы түрде жүйелейді.
Феноменология: сананың құрылымдарын зерттеу
Гуссерль феноменологияны алдымен «таза ғылым» ретінде құруға ұмтылды: сананың қалыптасқан құрылымдары тәжірибе мен сынаққа тікелей көнбейді деп есептеп, оларды логика мен математикадағы ұғымдар тәрізді қатаң сипаттауға жақындатқысы келді.
Кейінгі кезеңде ол құбылыстарды «өмір әлемімен» байланыстыра талдауға көбірек бет бұрып, феномендерді теориялық әрі практикалық қызметтің негізі ретінде қарастырды. Осы бетбұрыс феноменологияны рационалды әдіс ретінде сақтай отырып, адам тәжірибесінің тікелей, кейде иррационалдық реңкі бар қабаттарына жақындатты.
Дін философиясы және неотомизм: сенім мен парасатты жарастыру талпынысы
Идеализмнің кең таралған заманауи тармақтарының бірі — дін философиясы. Батыста ол әсіресе Ватикан дәстүрімен байланысқан неотомизм түрінде орнықты. Францияда Э. Жильсон, Ж. Маритен сияқты ойшылдар бұл ағымның беделін күшейтті; ал Батыс Еуропада католиктік институттар мен университеттерде неотомизм жүйелі түрде насихатталып отырды.
Негізгі бағдар
- Материализмге де, субъективтік идеализмге де қарсы тұратын объективтік идеалистік ұстаным.
- Ғылым мен дінді, сенім мен парасатты үйлестіруге ұмтылу.
- Теологияны «ғылыми тілге» аудару арқылы діни ілімді рационалдық дискурсқа енгізу талпынысы.
Философиялық негіз
Неотомизмнің іргетасында Фома Аквинский қайта түсіндірген Аристотельдің әлем бейнесі жатыр. Таным теориясының астарында метафизикалық әдіс (яғни «бірінші философия») орын алады. Бастапқы ұғым — таза болмыс; оның ажырамас қасиеттері: бірлік, ақиқат, игілік және әсемдік.
Аналогия және «нұрлану» идеясы
Неотомизм «аналогия» қағидасына сүйеніп, жердегі заттар мен құбылыстарды салыстыру арқылы құдайлық «нұрлануды» байқауға болады деп үйретеді. Онтологиясында құдайдың рөлі айрықша: мүмкіндіктегі нәрселерді шындыққа айналдыратын бастау ретінде сипатталады.
Шығыстағы діни-философиялық бағыттар: суфизм және ваххабизм
Қазіргі Шығыс кеңістігінде неотомизмнен гөрі ислам діні және оның философиялық дәстүрлері ықпалды. Ислам философиясында ХХ ғасырға дейін иррационализмді қолдаған маңызды бағыт — суфизм.
Суфизмнің сипаты
Суфизм мистикалық бағыт ретінде «тікелей нұрлану» арқылы құдайға жол ашуға болады дейді. Ерте кезеңдегі хал ілімі адамға бір сәттік рухани жарқыл нәтижесінде құдайлық ақиқатқа жақындау мүмкіндігін мойындайды. Ғазали ықпалымен суфизм ислам ортасында белгілі дәрежеде қабылданғанымен, оны «таза мұсылмандық емес» деп сынағандар да аз болған жоқ.
Негізгі ілімдер мен желілер
- Сухравардидің ишрақ (мистикалық нұрлану) ілімі.
- Хамаданидің вахдат әл-вужуд (болмыс бірлігі) тұжырымы.
Суфизмнен бөлек, ислам кеңістігінде идеалистік сипаттағы бағыттардың бірі ретінде ваххабизм те сақталып келеді. Оның өкілдері (Абд әл-Ваххаб, Ибн Сауд және т.б.) исламды тарихи бұрмалаудан арылтып, ертеректегі «таза» қалыпқа қайтаруды мақсат тұтты.
Кейінгі кезеңдерде реформаторлық ұмтылыстармен қатар панисламизм, сондай-ақ әлеуметтік-саяси тұрғыдан реакцияшыл сипат алған ағымдар, оның ішінде фундаментализм айқынырақ көріне бастады. Бүгінде ислам көптеген өңірлерде идеологияның жетекші формасына айналып отыр.
Неопозитивизм: ғылым тілін талдау және метафизикаға қарсылық
Ғылым мен техниканың қарқынды өрістеуіне «ең жақын» бағыттардың бірі ретінде неопозитивизм (жаңа позитивизм) алға шықты. Ол білімнің математикалық және формальдық қырларын зерттеп, ғылым тілін логикалық талдау арқылы бірқатар нәтижелерге жетті.
Негізгі талап
Философия «ғылымның ішінде ғана» болуы керек; оның міндеті — ғылыми тілдің құрылымын талдау.
Метафизикаға сын
Метафизикалық тұжырымдарды, әсіресе философияның «негізгі мәселесін» мағынасыз деп тануға бейім болды.
Эмпиризм және формализм
Білімді формалдау, логикалық аппаратқа сүйену және эмпириялық тексерілетіндік талабын күшейту.
Вена үйірмесі және логикалық позитивизм
Вена үйірмесінен тараған логикалық позитивизм (Р. Карнап, О. Нейрат және т.б.) конвенционализмге басымдық берді. Олар «ғылыми философия» ғылым тілінің құрылымын ғана зерттеуі тиіс деді. Тұтас ғылым іздеу барысында іргетас ретінде «тікелей берілгендік» ұғымын алды; бұл бағдар эмпиризм деп аталды.
Кейін АҚШ-та бұл бағдар белгілі өзгерістерге ұшырады: «базис тіл» орнына сырттай физикалық құбылыстарды сипаттауға жақын «нәрсе тілі» ұсынылды; верификация (ғылыми сөйлемдерді эмпириялық тексеру) талабы әлсіреді. Теориялық түсініктердің мағынасын толық түсіндірудегі қиындық логикалық эмпиризмнің ықпалын кеміте бастады.
Лингвистикалық философия және кейінгі ығысу
Логикалық позитивизм әлсіреген соң оның орнын «күнделікті тіл философиясы» деп те аталатын лингвистикалық философия басты. Бұл бағыт ғылым тілін «жасанды түрде» жетілдіруден гөрі, адамның табиғи, күнделікті тілін талдау керек деп санады: көптеген жалған мәселелер сөйлемдерді дұрыс қолданбаудан туады, ал тілді «тазарта» талдау мағынасыз пікірлерден арылтады.
АҚШ-та бұл арнаға жақын логикалық прагматизм (У. Куайн және т.б.) қалыптасты: олар да позитивизмнің кейбір шектеулерін сынап, әлеуметтік философияға көбірек ойыса түсті.
Неопозитивизм беделінің төмендеу себептері
- Әлеуметтік және қоғамдық өмір үшін маңызды мәселелерді назардан тыс қалдыру.
- Логика мен форманы асыра дәріптеп, зерттелетін құбылыстардың мәндік жағын көмескілеу.
- Философияны дүниетанымдық қызметтен ажырату арқылы оның қоғамдық маңызын әлсірету.
К. Поппер және «үшінші әлем»
Кейінгі ықпалды ойшылдардың бірі К. Поппер ғылыми-техникалық ойдың өрістеуі нәтижесінде «зат» пен «санадан» өзге үшінші әлем қалыптасады деген пікір айтты. Оған теориялық жүйелер, мәтіндер, ғылыми мақалалардың танымдық мазмұны сияқты «ойлаудың объективтік мазмұны» жатады.
Поппер білімнің өсуін табиғи сұрыпталу логикасымен салыстырып, даму тізбегін «проблема → байқау мен болжау → қателерді түзеу → маңызды сынның күшеюі → ақиқатқа жақындау» ретінде сипаттады. Дегенмен, бұл типтегі биологиялық аналогиялардың шегі неопозитивизмнің жалпы дағдарысымен қабаттасып, бағыттың эволюциясы аяқталғанын аңғартты.
Адамды басты нысана еткен ағымдар: персонализм мен прагматизм
Персонализм
ХХ ғасырда адам мәселесін алғаш жүйелі көтерген бағыттардың бірі — персонализм. Оның өкілдері (Н. Бердяев, Э. Мунье, Р. Флюэллинг) адамды ең жоғары рухани құндылық деп танып, ең жоғарғы тұлға ретінде құдайды мойындады. Бұл тұжырым оны дін философиясына жақындатты.
Персонализм классикалық философиядағы «субъект» ұғымының орнына жеке адамды қояды: әлем көптеген тұлғалардан, сана-сезімдер мен еріктерден тұрады деген ой басым. Ресейлік персоналистер жеке адамды тарихтың негізгі субъектісі ретінде көріп, оны мәдениеттің иесі әрі сақтаушысы деп сипаттап, бұқараға қарсы қоюға бейім болды. Осыдан бұқара мәдениеті мен бұқара қоғамы туралы теориялық желілер тарады.
Бұл бағытта «адам» мен «тұлға» арасында айырма жасалады: адам әлеуметтік байланыстарға тәуелді болуы мүмкін, ал тұлға өзінің «менін» сақтай отырып, белгілі бір мағынада тәуелсіздікке ұмтылады. Соның салдарынан ерік пен бостандық мәселесі орталық орынға шығады.
Прагматизм
Америкада қалыптасқан прагматизм адам әрекетін философияның өзегіне айналдырды. Оның негізін салған Ч. С. Пирс және кейін оны дамытқан У. Джемс философияны «ойлаудан іске көшуге» шақырды: философия болмыс пен танымның абстрактілі негіздерін ғана талдаумен шектелмей, адам өміріне қатысты проблемаларды шешудің әдісі болуы тиіс.
Прагматистер идеялар мен теорияларды әрекеттің құралы деп түсіндірді; ұғымның мәні оның практикалық нәтижесінде көрінеді деді. Осы логикада «ақиқат» көбіне «пайдалы табыспен» байланыстырыла түсіндіріліп, ұғымның дәстүрлі мазмұны өзгеріске ұшырады.
Экзистенциализм: болмысты «өмір сүру» ретінде ұғыну
Адам туралы мәселелермен ең көп шұғылданған ықпалды ағым — экзистенциализм. Оның бастауында С. Кьеркегор тұр. Кейін бұл бағыт Ресейде (Шестов, Бердяев), Германияда (М. Хайдеггер, К. Ясперс), Францияда (Ж.-П. Сартр, Г. Марсель, А. Камю) дамып, ХХ ғасырдың ортасында кең тарады.
Рационализмге қойылған күмән
Экзистенциализм рационалды ойлаудың әлсіз тұсын «объект» пен «субъектіні» қатаң қарама-қарсы қоюдан көреді. Болмыс бұлай бөлінбейтін тұтастық ретінде қабылданады да, ең әуелі адамның тікелей өмір сүруі — экзистенция ретінде түсіндіріледі. Оны тек ғылыми немесе таза рационалдық құралдармен толық тану мүмкін емес деген ұстаным күшейеді.
Интенционалдық және феноменологиялық әдіс
Хайдеггер, Сартр, Мерло-Понти сананың құрылымында интенционалдық (бір нәрсеге бағытталу) бар екенін талдай отырып, Гуссерльдің феноменологиялық әдісіне сүйенді. Өмір сүру «ашықтық» ретінде түсіндіріліп, бағытталудың түбінде «ешбір» тәжірибесіне жақындау мотиві көрінеді.
Шекаралық жағдай, уақыт, өлім және бостандық
Адам тіршілігі қамқорлық, қорқыныш, батылдық, ұят сияқты модустар арқылы «шекаралық жағдайларға» тіреледі; дәл сол сәтте адам өз экзистенциясын негізгі шындық ретінде терең сезінеді. Жеке өмір уақытша: оның соңы — өлім. Туу, өлім, махаббат, торығу, өкіну тәрізді тәжірибелер тағдырдың өзегіне айналады.
Экзистенциализмде трансценденция (өзінен тысқа шығу) маңызды белгі ретінде қарастырылады. Осыған орай бағыт діни және атеистік түрлерге бөлінеді: діни нұсқада жол құдайға алып барса, атеистік нұсқада трансценденция тіршіліктің ақырымен қабысады. Бұл жерде бостандық «қажеттілікті тану» немесе «табиғи талаптарды ашу» ретінде емес, өмір сүрудің өзі ретінде түсіндіріледі.
Бұл ағым өнер мен әдебиет арқылы Батыс интеллигенциясының көңіл күйіне күшті ықпал етті. Дегенмен, қоғам қайшылықтарын көрсеткенімен, ауыр дағдарыстан шығудың нақты жолын көрсете алмады деген сын да айтылады.
Христиан эволюционизмі: Тейяр де Шарден және «ноосфера» идеясы
Адам проблемасын айрықша қойып, оны эволюциямен байланыстыра түсіндіруге тырысқан ықпалды тұлға — Тейяр де Шарден. Ол христиан ілімін эволюциялық көзқараспен ұштастыруға ұмтылып, адамды «бір сәттік жаратылыс» ретінде емес, мыңдаған жылдарға созылған органикалық дамудың нәтижесі ретінде түсіндірді.
Өрістеудің сатылары және мақсаттылық
Оның жүйесінде өрістеудің үш сатысы аталады: өмірге дейінгі кезең (литосфера), өмір кезеңі (биосфера), адам феномені (ноосфера). Тейяр өз ұстанымын «монизм» деп атап, материя мен сананы бірлікте ұғындыруға тырысты: материяны сана-сезімнің «матрицасы» ретінде сипаттап, даму барысында саналық қуаттың артуын баса көрсетті.
Өрістеудің қозғаушы күші ретінде ортогенез (мақсаттылық, саналы бағыт) идеясы ұсынылады: адамзат «омега нүктесіне» (құдайға) қарай бет алады, сөйтіп космогенез христогенезге ұласады. Сонымен бірге әлеуметтік тұжырымдарында діни түсіндірулердің артық идеологиялануы байқалады деген сыни пікірлер де бар.
Философиялық антропология: адам туралы тұтас теорияның қиындығы
Адамның әлемі туралы арнайы ілім ретінде философиялық антропология Дильтейдің өмір философиясы мен Гуссерль феноменологиясының ықпалында қалыптасты. Оның негізін қалаушылардың бірі М. Шеллер адам туралы кең ауқымды, жан-жақты ғылыми жүйе құруды көздеді.
Шеллердің тезисі
Шеллер үшін адам — саналы тіршілік иесі, таза биологиялық деңгейден жоғары көтерілген жан: ол дүниені аңдау мен пайымдау арқылы таниды.
Кейінгі тарқалу
Кейінгі өкілдер адамды әр қырынан түсіндірді: Г. Плесснер адамды өзін жоғалтып, үнемі ізденісте жүретін болмыс десе, А. Гелен адамда биологиялық «кемшілік» көп, сондықтан мәдениет арқылы өзін толықтырады деді. Ротхаккер мен Ландман адамды мәдениеттің объективтік рухымен және өмірбаяндық тәжірибемен байланыстыра қарастырды.
Нәтижесінде адам туралы біртұтас философиялық теория жасалмай, әр бағыт жеке аспектілерді әсірелеп жіберуге бейім болды. 1960–70 жылдары бұл ағым әлсіреп, прагматизм, терең психология, структурализм сияқты салалармен араласа отырып, бірнеше тармаққа ыдырады.
Философияның пәні мен тұтастығы туралы түйін
Философия пайда болғаннан бері оның қалыптасуы, дамуы, ерекшелігі мен тағдыры туралы пікірталас тоқтаған емес. Философияны ерекше ғылым әрі рухани өндірістің айрықша формасы деуге болады, өйткені ол әлеуметтік сананың дербес түрі ретінде нақты ғылымдардан өзінің қоғамдық функцияларымен және мәдениеттегі қызметімен ажырайды.
Сондықтан философияны нақты ғылымдар секілді «ұсақ пәндерге бөліп құрастыру» әрекеті оның басты қасиетін — пәндік тұтастықты әлсіретеді. Мәселен, диалектика мен материализмді, сондай-ақ диалектикалық және тарихи материализмді бір-бірінен бөлу философияның әлеуметтік және жалпыадамзаттық мәселелерден алыстауына әкелуі мүмкін деген алаң бар.
Философия — бөлшектенуге көнбейтін жинақтаушы ойлау мәдениеті: ол қоғамды да, адамды да қатар қамтитын тұтастықты жоғалтса, өзінің тарихи миссиясынан алыстайды.