Қазақ тілінде сабақтастардың құрылуында және синтаксистік қатынастың түзілуіне есімшенің барлық түрі ат салыспайды
Есімшенің сабақтас құрмалас сөйлемдегі орны
Қазақ тілінде сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылуында және синтаксистік қатынастардың жасалуында есімшенің барлық түрі бірдей белсенді қатыса бермейді. Бұл қызметті көбіне әртүрлі көмекші сөздермен тіркесіп келетін немесе қажетті жалғауларды қабылдап, бағыныңқы сөйлемнің баяндауышын жасайтын -ған/-ген, -қан/-кен есімше формасы атқарады.
Көмекші элементтерсіз, тек есімшеден құралған баяндауыш пен грамматикалық бастауыш арасындағы байланыс көбіне атрибуттық қатынастың шегінен шықпайды. Сондықтан сабақтастық қатынасты нақтылау үшін есімшеге жалғанатын жалғаулар мен шылаулар шешуші рөл атқарады.
Септік жалғаулы есімшелердің қызметі туралы көзқарастар
1) Кең түсінік
Кейбір ғалымдар бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін есімшенің барлық септік тұлғалары атқара алады деп есептейді.
2) Шектеулі түсінік
Екінші көзқарас бойынша, мұндай рөлді есімшенің тек кейбір септік формалары ғана орындай алады.
3) Тар түсінік
Үшінші топ зерттеушілер сабақтас құрмаласқа есімшелі және көсемшелі оралымды құрылымдарды жатқызбайды.
Негізгі тұжырым
Есімшелер барыс, жатыс, шығыс, көмектес сияқты көлемдік (кеңістіктік) септіктерде келгенде ғана бағыныңқының баяндауышы қызметін өнімді атқара алады. Өйткені дәл осы тұлғалардағы есімшелер етістікке тән қасиеттерді — шақтық мағынаны, предикативтілікті, сондай-ақ басқа мүшелерді меңгеру қабілетін — көбірек сақтайды. Ал грамматикалық септіктерде (мысалы, атау-ілік тәрізді қатынастарға жақындаған тұстарда) бұл қасиет әлсірейді.
Осы тұрғыдан біз К. К. Сартбаев пен М. Б. Балақаевтың: баяндауыш қызметі көбіне кеңістіктік қатынасты білдіретін септіктегі есімшелермен байланысты деген пікірін қолдаймыз. Мұндай тұлғалардағы есімше-баяндауыштар басқа сөздермен еркін қатынасқа түсіп, қимылдың динамикасын жеткізе алады және тілдік қолданыста жиі кездеседі.
Қолданыс үлгілері
Мысалдар
-
Ол келгенде, мен үйде жоқ едім.
-
Жақсы жауап бергендіктен, мұғалім оған «бес» деген баға қойды.
-
Қыстың басы тақау болғанмен, қар әлі түсе қойған жоқ. (М. Әуезов)
-ғанда формасының көпқызметтілігі
Профессор Р. Әмір -ғанда есімшелі формасының басыңқы сөйлеммен бірнеше мағыналық қатынасқа түсе алатынын көрсетеді: мезгілдік, қарсылықтық, шарттық, сондай-ақ ауызекі тілде экспрессивті ойды күшейту қызметі.
Қарсылықтық
Өзім ит болғанда, нәсілім адам ғой, ішіме сыймай барады. (Ғ. Мұстафин)
Шарттық
Кемпірім ашулы, оны жібергенімде, сендерді түгел түтіп жейтін еді. (Қ. Мұхамеджанов)
Экспрессивті қолданыс
Сен болмағанда, Төлеужан ағам бола ма болыс! (М. Әуезов)
Мезгілдік (жиі үлгі)
Ол келгенде, мен үйде жоқ едім.
Есімше мен көсемшенің құрмаластыру мүмкіндігі
Есімше мен көсемшенің жай сөйлемдерді құрмаластыру жолы бірдей емес. Бағыныңқы сөйлем баяндауышы құрамындағы көсемше қосымша тәсілсіз-ақ құрмаластыру қызметін атқара алса, есімшеде мұндай қасиет тұрақты емес.
Есімшелер жай сөйлемді құрмаластыру үшін әртүрлі тұлғалық өзгерістерге түсіп, тиянақсыз формада айтылады. Бұл тиянақсыздықты беріп, есімше тұлғалы баяндауышты басыңқы компонентке бағындыра байланыстыратын негізгі құралдар — жалғаулар мен шылаулар.
Құрмаластыруда есімшенің барлық түрі қолданылғанымен, олардың қызметі мен формалық көрінісі біркелкі емес. Ең жиі жұмсалатыны — -ған/-ген, -қан/-кен тұлғалары.
-ған/-ген, -қан/-кен есімшесінің бағыныңқы баяндауыштағы негізгі тұлғалары
Жатыс септік жалғаулы
а) Мезгіл
Жанат ішкі үйге кіріп кеткенде, Асқар мен Ержан тыста қалды. (С. Мұқанов)
ә) Шарт
Егер 10 минут кешіккенде, атқа да мініп үлгермей қалар едік. (Х. Е.)
Көмектес септік жалғаулы
Қарсылықтық
Ұлберген кедей болғанмен, киім-кешектерін таза ұстайтын еді. (С. Мұқанов)
-ша/-ше жұрнақты форма
а) Мезгіл
Жасақшылар жеткенше, үй иесі дайын отырды.
ә) Салыстыру
Көп істеп шала бітіргенше, аз істеп бабына келтір.
Шылаулар арқылы тіркесе жасалатын үлгілер
Бағыныңқы баяндауышы түбір тұлғалы немесе шығыс/барыс септіктегі есімшеге соң, кейін, дейін, бері, гөрі шылауларының тіркесуі арқылы да сабақтастың әртүрлі мағыналық түрлері жасалады. Сонымен бірге шақта, кезде, сәтте, күні, сағатта тәрізді мезгіл мәнді сөздермен және олардың қосымшаларымен тіркесу де кең тараған.
Есімшенің басқа формаларының бағыныңқы баяндауыш қызметінде жұмсалуы тілде сирек ұшырасады. Есімше арқылы құрмаласатын сабақтастардың ішінде ең негізгілері — мезгіл және себеп бағыныңқылар.
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы компоненті басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің мезгілін білдіретін сабақтас түрі мезгіл бағыныңқылы сабақтас деп аталады.
Жасалу жолдары
- Жатыс септіктегі есімше арқылы.
- Есімшеге кезде, шақта, соң, сайын сөздерінің тіркесуі арқылы.
- Барыс септіктегі есімшеге дейін, шейін шылауларының тіркесуі арқылы.
- Шығыс септіктегі есімшеге кейін, бері, былай септеуліктерінің тіркесуі арқылы.
- -а/-е/(ма)+й тұлғалы көсемше арқылы.
- -ысымен/-ісімен жұрнақты тұлға арқылы.
- -п, -ғалы, -ғанша тұлғалы көсемшелер арқылы.
- Шартты рай тұлғасы арқылы.
Бір мезгілдес
Компоненттердегі әрекеттер бір мезгілде немесе іле-шала, бірінен соң бірі орындалып отырады.
Шай ішіліп болған кезде, бала да оралып келіп қалды. (С. Мұқанов)
Әр мезгілдес
Оқиғалардың орындалу мезгілі әртүрлі дәрежеде болады: бағыныңқыда айтылған ой басыңқыдан бұрын да, басыңқыда айтылған ой бағыныңқыдан бұрын да келуі мүмкін.
Себеп бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы компоненті басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің себебін білдіретін сабақтас себеп бағыныңқылы сабақтас деп аталады.
Жасалу жолдары
- Шығыс септіктегі есімше формасы арқылы.
- Есімше + соң тіркесі арқылы.
- -п, -й тұлғалы көсемше арқылы.
- -ғандықтан тұлғасы арқылы.
- -қаны үшін, -ған соң үлгілері арқылы.
- Ашық рай + деп тұлғасы арқылы.