Олар абсолюттік және салыстырмалы мөлшерлерде тұлғаланады
Қаржылық көрсеткіштердің мәні және қолданылуы
Басқаруда және шаруашылық-қаржылық қызметті жоспарлауда шаруашылық жүргізуші субъектілердің, салалардың және жалпы ұлттық шаруашылықтың ақшалай табыстар мен қорланымдарды қалыптастыруы және пайдалануы туралы жоспар, есеп және есеп-қисап деректері кеңінен қолданылады. Бұл деректер қызметтің әртүрлі қырларын сипаттайтын қаржылық көрсеткіштер түрінде беріледі.
Негізгі ерекшелігі
Қаржылық көрсеткіштер абсолюттік және салыстырмалы шамалармен өлшенеді және сандық та, сапалық та сипатқа ие: олар белгілі бір қаржы-экономикалық категорияны, қосалқы категорияны немесе қаржы қатынастарының элементін бейнелейді.
Кәсіпорын деңгейіндегі маңызды абсолюттік көрсеткіштер
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің төменгі буындарында (кәсіпорын деңгейінде) көбіне төмендегі абсолюттік қаржылық көрсеткіштер негізгі болып саналады:
-
Өнімді өткізуден түсетін табыс
-
Өткізілген өнімнің өзіндік құны
-
Жалпы табыс
-
Кезең шығыстары
-
Негізгі қызметтен түсетін табыс
-
Табыс салығының сомасы
-
Таза табыс
Салалар мен институттарға тән көрсеткіштер
Кейбір көрсеткіштер қызметтің ерекшелігіне қарай жеке салаларда қолданылады. Мысалы, банк және сақтандыру қызметінде, зейнетақы және басқа қорларда қолданылатын айрықша көрсеткіштер бар.
Салық салуда
- Жиынтық жылдық табыс
- Жиынтық жылдық табыстан шегерімдер
- Салық салынбайтын табыс
- Айналым және импорт (және басқа көрсеткіштер)
Мемлекеттік ұйымдар мен мекемелерде
Шығыстардың жалпы және жеке элементтері бойынша көрсеткіштері қолданылады.
Ұлттық шаруашылық деңгейіндегі көрсеткіштердің рөлі
Ұлттық шаруашылық деңгейіндегі қаржылық көрсеткіштер мемлекеттің қаржы ресурстарының ауқымы мен құрылымын, сондай-ақ мемлекеттік бюджет және басқа қаржы жоспарлары арқылы олардың бөлінуін сипаттайды. Сонымен бірге экономиканың түрлі салаларының рентабельділігі мен бюджетке төленетін табыстың үлесі де осы көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Тиімділікті жалпылама бағалау
Мемлекеттің қаржы ресурстарын қалыптастыру тиімділігі көбіне қаржы ресурстары ауқымының жалпы ұлттық өнімге және ұлттық табысқа қатынасын сипаттайтын көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Нормалар мен нормативтер: жоспарлаудың ғылыми негізі
Қаржылық көрсеткіштерді есептеу кезінде нормалар мен нормативтер пайдаланылады. Олардың міндеті — қаржы жоспарларын, болжамдарын және бағдарламаларын ғылыми тұрғыдан негіздеу.
Өлшем бірліктері мен қолданылу шектері
Нормалар мен нормативтер абсолюттік немесе салыстырмалы шамаларда беріледі: пайыздармен, коэффициенттермен, өнімді өлшеудің натуралды бірліктерімен, уақытпен немесе ақша өлшемімен.
Шекті деңгейлері
Қаржылық жоспарлауда ресурстарды құру, бөлу және пайдалануға қатысты ең төменгі, орташа және ең жоғарғы шекті нормалар қолданылады.
Жиынтық және нақты жоспарлау
Жиынтық қаржылық жоспарлауда көбіне орташа нормалар пайдаланылады, ал нақты ұйымдарды жоспарлауда жеке-дара нормативтер қолданылады.
Түрлері
Нормалар мен нормативтер бекітілетін және есеп-қисаптық болып бөлінеді.
Бекітілетін және есеп-қисаптық нормативтер
Бекітілетін нормалар мен нормативтер қолданыстағы заңнама арқылы белгіленеді, ал есеп-қисаптық нормативтер ұйымның ішкі жоспарлауында пайдаланылады.
Бекітілетіндерге жататын мысалдар
- Салық мөлшерлемелері
- Әлеуметтік қажеттіліктерге аударым нормалары
- Бюджеттен тыс қорларға аударым нормалары
- Есеп айырысуларға аударым нормалары
- Қорлану және тұтыну қорларын қалыптастыру нормативтері
- Негізгі қорларды жөндеу қорын құру нормативтері
- Кәсіпорындар мен мекемелердің қаржы қызметін реттейтін өзге де нормативтер
Бірыңғай және сараланған нормалар
Нормалар мен нормативтер қолданылу ауқымына қарай бірыңғай және сараланған болып та ажыратылады. Мысалы, әртүрлі субъектілер мен салалар үшін амортизациялық аударым нормалары бірыңғай түрде белгіленуі мүмкін, ал айналым қаражаттарының нормалары көптеген ұйымдарда қызмет ерекшелігіне қарай әртүрлі болады.
Қозғалмалы элементтердің тоғысуы
Көптеген қаржылық көрсеткіштер бір мезгілде көрсеткіш, норматив немесе лимит ретінде қызмет ете алады. Мәселен, табыстылық деңгейі немесе түрлі қаржы қорлары бойынша белгілер жоспарлау мен болжау барысында әрі есептік көрсеткіш, әрі реттеуші норматив, әрі шектеуші лимит рөлін атқаруы мүмкін. Сондықтан қаржы нәтижелерін жоспарлау мен болжау процестерінде қаржы механизмінің осы қозғалмалы элементтерінің өзара тығыз байланысы және бірін-бірі толықтыруы айқын байқалады.