Сатуқ Боғыра хан Оғұлшаққа қарсы шығып, оны талқан - дады
Қалыптасуы мен аумағы
Қарахандар әулеті X ғасырдың орта шенінде қалыптасты, ал XII ғасырдың басында ыдырай бастады. Олардың ықпал аймағы қазіргі Шинжаң өлкесін, Жетісу өңірін және Мауараннахрды (қос өзен аралығын) қамтыды.
Саяси орталықтар
- Баласағұн — Шу өзені бойындағы орталық
- Қашқар — екінші ірі саяси тірек
Тарихи кезең
- X ғасыр — мемлекеттік негіздердің қалыптасуы
- XI–XII ғасырлар — ішкі жіктелу, сыртқы қысым
Шығу тегі туралы пікірлер
Қарахандар әулетінің шығу тегі мен бастапқы кезеңі жайында нақты жазба деректер өте аз. Сондықтан тарихшылар арасында бірнеше бағыттағы болжам қалыптасқан.
Негізгі нұсқалар
-
Ұйғыр тегі
Әулет ұйғырлар арасынан шықты деген көзқарас.
-
Қарлық тегі
Әулет қарлықтардан тарайды дейтін пікір.
-
Ұйғыр–қарлық бірлестігі
Мемлекетті екі күш бірігіп құрды деген болжам.
-
Яғма–шығыл бірлестігі
Біріккен тайпалық одақ негіз болды деген түсіндіру.
-
Ашина дәстүрі
Әулетті бұрынғы түріктердің ашина тайпасымен байланыстыратын көзқарас.
Бұл пікірлердің барлығы мемлекет халқының емес, нақты билеуші әулеттің түп-тамырына қатысты екенін ескерген жөн.
Этникалық құрамы
Қарахандар билеген кең аумақта халықтың этникалық құрамы күрделі болды. Ұйғыр, қарлық, яғма, шығыл сияқты тайпалармен қатар көптеген өзге топтар да өмір сүрді.
Құрамындағы белгілі тайпалар
Үйсіндер, қаңлылар, дулұлар (дулаттар), телі, қырғыз, қыпшақ, арғұ (арғын), яғма, оғыздар және басқа да көптеген тайпалар.
Тілдік әртүрлілік
Мемлекет құрамында түркі тілдес халықтар басым болғанымен, иран тілдес топтар да кездесті. Жергілікті аймақтар көбіне өз тіршілік қалпын сақтап, басқару көбіне жергілікті басшылар арқылы жүргізілді.
Ерте кезең және билік үшін күрес
Ерте кезең жөніндегі зерттеулерде кең тараған тұжырымдардың бірі В. Бартольд пікірлеріне сүйенеді. Осы көзқарас бойынша, 840 жылы қарлық көсемі, Исфинджап билеушісі Білге Күл Қадыр хан қаған атағын қабылдап, жоғарғы билікке құқық барын жариялаған. Дәл сол жылы саманилер Исфинджапты бағындырған.
Негізгі тұлғалар мен оқиғалар (қысқаша)
-
1
Базыр Арслан хан
Баласағұнды билеген.
-
2
Оғұлшақ Қадыр хан
Таразды билеген; 893 жылы Тараз саманилер қолына өткен соң Қашқарға шегінуі ықтимал; 904 жылы саманилерге қарсы шабуыл жасайды.
-
3
Сатұқ Боғыра хан (915–955)
Исламды қабылдап, саманилердің қолдауына сүйеніп Оғұлшаққа қарсы шығып, Тараз бен Қашқарды бағындырған. 942 жылы Баласағұн билеушісін құлатып, өзін жоғарғы қаған деп жариялаған. Қарахан мемлекеті тарихының басталуын осы кезеңмен байланыстыратын тұжырым бар.
Бұл дәуірге қатысты кей деректер қытай жылнамаларында нақтыланбауы мүмкін, сондықтан оқиғаларды салыстырмалы дереккөздер арқылы түсіндіру кең тараған.
Исламның мемлекеттік дін болуы
Сатұқ Боғыра хан қайтыс болғаннан кейін таққа баласы Мұса келді. 960 жылы Мұса ислам дінін Қарахан елінің мемлекеттік діні деп жариялады. Бұл қадам саяси-мәдени бағдарды айқындап, қалалық мәдениет пен білім кеңістігінің өзгеруіне ықпал етті.
Билік тармақталуы
Әулет ішінде билік иеліктерге бөлініп, кейіннен екі үлкен тармақтың қалыптасуына әкелді: Эли Арслан әулеті және Хасан (Һарун) Боғыра хан әулеті.
Саяси атақтар жүйесі
Жоғарғы билеуші атақтары көбіне Арслан және Боғыра деп екіге бөлініп қолданылды.
Мауараннахр үшін күрес және кеңею
X ғасырдың соңына қарай Қарахан билеушілері Мауараннахрды билеген саманилерге қарсы жорықтарға шықты. Нәтижесінде өңірдің саяси картасы түбегейлі өзгерді.
Негізгі белестер
990
Исфинджап алынуы
Хасан (Һарун) Боғыра хан бастаған әскер Исфинджапты алды.
992
Бұхараға кіру
Саманилер астанасы Бұхара алынды.
999–1005
Мауараннахрдың түбегейлі өтуі
Насыр ибн Эли жорықтары нәтижесінде Мауараннахр толық Қарахандар қолына өтті.
Шекара
Амудария
Бұрынғы саманилер иеліктерін қарахандар мен ғазнауилер бөліскен; шекара ретінде Амудария танылды.
Арслан және Боғыра атақтарының мәні
Зерттеушілердің түсіндіруінше, Арслан хан атағы шығылдар билеушісімен, ал Боғыра хан атағы яғма көсемімен байланыстырылған. Кей зерттеулерде Арслан қарахан жоғарғы билеуші саналып, оның астанасы Баласағұнда болғаны, ал Боғыра қарахан қосшы билеуші ретінде Таразда, кейін Қашқарда отырғаны айтылады.
Екі қағандыққа бөлінуі
Әулет ішіндегі ұзаққа созылған текетірес XI ғасырдың ортасында күшейіп, ақырында Қарахан мемлекеті дербес екі қағандыққа бөлінді: Шығыс қағандығы және Батыс қағандығы.
Шығыс қағандығы
- Жетісу, Қашқар, Хотан, Ферғананың бір бөлігі
- Астанасы: Баласағұн маңындағы Құзорда (Шу бойы)
- Саяси орталықтардың бірі: Қашқар
Батыс қағандығы
- Мауараннахр, Ферғананың батыс бөлігі
- Астанасы: әуелі Үзкент, кейін Самарқан
- Ішкі тақ таласы мемлекет әлсіреуін үдетті
Мемлекет екіге бөлінгеннен кейін де өзара қақтығыстар тоқтамады: ішкі алауыздық, ақсүйектер арасындағы тақ таласы және қантөгіс соғыстар жиілей түсті.
Селжұқтар, қарақытайлар және құлдырау
Ішкі әлсіреуді пайдаланған Селжұқ сұлтандары Қарахан билеушілерін тәуелді етуге ұмтылды. 1089 жылы сұлтан Мәлікшах Батыс қағандық аумағына жорық жасап, Самарқанды алды. Қарахан билеушілері тәуелді бодандықты мойындауға мәжбүр болды.
Тәуелділік сипаты
Селжұқтар елді тікелей басқарған жоқ; әулет ішінен өздеріне қолайлы хандарды тағайындап, ықпалын күшейтті.
XII ғасыр басы
Ішкі билік үшін күрес жалғасып, мемлекет қуаты біртіндеп кеміді. Қарсыластық әсіресе Шығыс қағандықта шиеленісті.
Қарақытай қысымы
XII ғасырдың басында Иелұй Дашы бастаған қидан (қарақытай) әскерлері шығыс иеліктерді бағындырды. Осылайша Қарахан мемлекеті XII ғасырдың алғашқы жартысында ыдырады.
Мемлекеттік құрылым және лауазымдар
Қарахандар — Орта Азиядағы ірі феодалдық мемлекеттердің бірі. Ең жоғары билеуші хақан (қаған) деп аталды. Әулет өз билеушілерін Тәбғач хан деп атағаны айтылады; бұл атау кей түсіндірулерде Қытаймен байланыстырылады.
Басқару қабаттары (жалпы көрініс)
Илек хандар
Ұлыстық жерлерді билеген, көбіне қағанның туыстары болған жергілікті өкілдер.
Тегін, ұга, еркін, сағұн
Жоғары лауазым атақтары: Арслан тегін, Боғыра тегін және басқа титулдар.
Сарай уәзірлері
Ханға ең жақын кеңесші топ; әкімшілік пен шаруашылықты жүргізуде маңызды орын алған.
Әскери-әкімшілік жүйе
Лауазымдар бұғұрұш, абғұ, түксин тәрізді сатыларға жіктелгені айтылады.
Сарай және қалалық басқарудағы қызметтер
Мәтіндегі деректерде субашы (әскери қолбасы), ұлық-хажип (бас кеңесші), ялауаш (елші), батықшы (хатшы), сарай күзеті мен қазынаға қатысты қызметтер, сондай-ақ қалалар мен қыстақтардағы мехтарлар, әкімдер, райыстар аталады. Пошта ісінде саһип-барида, алым-салық жинауда мұстауфа сияқты атаулар кездеседі.
Көшпелі және жартылай көшпелі аймақтардағы басқару жүйесі отырықшы-қалалық өңірлерден өзгеше болып, ру-тайпа басшылары арқылы іске асқан.
Экономика, сауда және сәулет өнері
Қарахандар дәуірінде егіншілік, мал шаруашылығы, қолөнер және сауда өркендеп, экономикалық даму күшейді. Бұрынғы қалалар көркейіп, жаңа қалалар пайда болды; қала мәдениеті кең жайылды.
Сауда және ақша айналымы
Сауданың өсуіне байланысты ақша айналымы да дамыды. Тіпті жеке қалалардың өз теңгелері болғаны айтылады. Археологиялық олжалар ішінде Алмалық, Тараз, Отырар, Самарқан, Бұхара, Қожент, Шаш (Ташкент) және басқа қалалардың соққан ақшалары кездеседі.
Деректегі сипаттама
Тараз «саудагерлер қаласы» ретінде, ал Исфинджап «дүние жүзінің саудагерлері үшін кең бұлақ» ретінде мадақталған.
Сәулет мұрасы
X–XII ғасырларда сәулет өнері жоғары деңгейге көтерілді. Жетісу мен Сырдария алқабындағы Айша бибі күмбезі, Алаша хан күмбезі, Тараз маңындағы Әулие ата Қарахан мазары, Бабаша хатун күмбезі, Сырлытам, сондай-ақ Талас өзені бойындағы Тас көпір мен Тараздағы су құбыры сол дәуір өнерінің көрнекті үлгілері ретінде аталады.
Ғылым, мәдениет және түркі жазба мұрасы
Қараханилар дәуірінде ғылым мен мәдениет айрықша дамыды. Батыс иеліктегі басты орталықтар — Самарқан мен Бұхара; шығыста — Қашқар мен Баласағұн болды. Қашқар қаласы бұрын будда және манихай мәдениетімен танылса, Қарахандар заманында ислам мәдениетінің ірі орталығына айналды.
«Диуан лұғат ат-түрік»
Махмұд Қашқаридің еңбегі (мәтінде 1072–1073 жылдары деп беріледі) — араб тілінде жазылған көлемді сөздік. Онда көптеген түркі тайпаларының тілі туралы деректермен қатар тарих, этнография, фольклор, тұрмыс-салт, география және саяси-экономикалық өмірге қатысты мәліметтер қамтылған.
«Құтадғу білік»
Баласағұнда туған Жүсіп Баласағұни 1069 жылы жазған «Құтадғу білік» дастаны — саясат пен құқық, этика мен мораль, қоғамдық тәртіп туралы ойларды біріктірген терең философиялық шығарма. Мәтінде оның 85 тараудан, 6520 бәйіттен және қосымша 124 бәйіттен тұратыны көрсетіледі.
Бұл туынды түркі әлемінің жазба мәдениеті гүлденген кезеңнің көрнекті ескерткіші ретінде бағаланады.
Қазақстан тарихындағы орны
Тарихта шамамен екі ғасыр өмір сүрген Қарахан мемлекетінің территориясы қазақ халқы қоныстанған ұлан-байтақ өңірдің бір бөлігін қамтыды. Осы кезеңде қазақтар Қарахан мемлекеті құрамындағы халықтардың бірі болды.
Тарихи ықпал
- Саяси тәжірибе мен мемлекеттік дәстүрлердің орнығуына ықпал етті.
- Шаруашылық, қала мәдениеті және сауда байланыстарының кеңеюін жеделдетті.
- Діни нанымдар мен мәдени кеңістіктің өзгеруіне әсер етті.
- Этникалық бірігу үдерістеріне ықпал жасап, қазақ халқының қалыптасуында елеулі рөл атқарды.
Оқиғалар хронологиясы
840
Білге Күл Қадыр хан қаған атағын қабылдайды (зерттеу дәстүріндегі түсіндіру).
942
Сатұқ Боғыра хан Баласағұнды алып, өзін жоғарғы қаған деп жариялайды.
960
Мұса исламды мемлекеттік дін деп жариялайды.
990–1005
Саманилерге қарсы жорықтар нәтижесінде Мауараннахр Қарахандар билігіне өтеді.
XI ғасырдың ортасы
Мемлекет Шығыс және Батыс қағандықтарына бөлінеді.
1089
Мәлікшах Самарқанды алып, Қарахандарды тәуелділікке итермелейді.
XII ғасыр басы
Қарақытайлар шығыс иеліктерді бағындырып, мемлекет ыдырайды.
Назар аударатын жайт
Қарахандар тарихы дереккөздердің әркелкілігімен ерекшеленеді: билеуші әулеттің шығу тегі жөніндегі пікірталас, титулдар жүйесінің мағынасы және оқиғаларды әр дәстүрдің (араб-парсы, түркі, қытай) әртүрлі беруі мәтінді түсіндіруде салыстырмалы тәсілді қажет етеді.
Ескерту: Бұл мәтін редакциялық тұрғыда грамматикасы түзетіліп, құрылымдалып берілді; тарихи даталар мен терминдердің бір бөлігі дереккөз дәстүріне байланысты әртүрлі нұсқада кездесуі мүмкін.