АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ЖӘНІБЕКТІ СЫНАУЫ

Жәнібек аталған тұлғалардың ішінде ел аузында жиі аталатындары: Әз-Жәнібек (1456 жылы хан болған), Шақшақ Жәнібек (Тархан Жәнібек), сондай-ақ Божбан Жәнібек. Аңыз-деректерде Божбан руынан шыққан Жәнібекті Абылай хан ел бірлігін бұзғаны үшін қатал жазалағаны айтылады.

Ер Жәнібек осы есім иелерінің ішінде кейінгі дәуірде ерекше танылған, халық жадында батырлықпен қалған тұлға ретінде аталады.

Ер Жәнібектің туған жылы туралы бірізді тоқтам жоқ. Кей деректер 1690 жылды атайды, бірақ ол тарихи оқиғалармен дәл келе бермейді. Ел аузындағы нұсқалар мен қисса-жырлармен салыстыра қарағанда, 1710–1714 жылдар аралығы жиірек ұшырасады. Ресми деректерде көбіне 1714 жылы туғаны қабылданады.

Аңыз бойынша, бір сапарда Керей ауылына түскен Шақшақ Жәнібекке жаңа туған сәбидің атын қою өтініші айтылады. Сонда ол «Жәнібек» есімін үш рет құлағына айтып, батасын берген деседі.

Жыр-әңгімелердің бір желісінде Жәнібек жас шағында жорыққа ерте араласады. Абылаймен байланысты ең әйгілі оқиғаның бірі — қысылтаяң сәтте ханның аты болдырып, қолдың берекесі кетіп бара жатқанда, Жәнібектің өзіндегі көк дөненін ұсынып, жағдайды құтқаруы.

Аңызда Жәнібек: «Елді тоқтатып, қашқынды қайырсаң — сен тоқтатасың; жауға мен ие болайын» деген мазмұнда сөз айтып, қажет болса хан намысын қорлатпаймын деп қылыш суырады. Осыдан кейін Абылай оның талабын қабылдап, хан ордасында «оң тізеден орын» береді делінеді.

Аңыз-деректер бойынша, осы оқиғадан кейін Ер Жәнібек Абақ керейдің бытыраған ру-руын бір тудың астына жинауға ұмтылып, елдік рәсімнің белгісі ретінде үш құлаш ақ жібек ту алған делінеді. Бұл жәдігер ел ішінде «Жәнібектің ақ туы» атанып, ұзақ уақыт сақталғаны айтылады.

Кейінгі кезеңдерге қатысты деректерде бұл тудың 1940-жылдардағы Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалысы кезінде Алтай қазақтарының қолында болғаны, одан әрі тағдыры күрделі күй кешкені айтылады. Сондай-ақ Жәнібектің жорық саптыаяғы туралы дерек те кездеседі: 1946 жылы Әлкей Марғұлан Зайсан өңірінен тапқан жәдігер музей қорына өткізілгені айтылады.

Нағашы жұрты туралы да әртүрлі пікір бар: бір деректе Ұлы жүз Сары үйсінге, көптеген шежіреде Арғыннан шыққан Қазыбек биге телінеді. Аңыз бойынша, Жәнібек бала күнінде нағашы атасының тәрбиесінде өсіп, жылқы бағып, түзде жүрген.

Ел ішіндегі ең танымал аңыздардың бірі — жас Жәнібек ұйықтап жатқанда оның басы мен аяғында екі бөрінің болғаны туралы әңгіме. Мұны көрген Қазыбек би батасын берген делінеді.

Жыр нұсқаларында Ер Жәнібектің алғашқы ірі сайысы қалмақ батыры Сәдірмен болған жекпе-жек ретінде беріледі. «Ер Жәнібек» жырында және өзге қиссаларда бұл тұс Жәнібектің батырлық жолының беташары ретінде суреттеледі.

Ер Жәнібек туралы әңгімелерде оның жаугершіліктен бөлек ел басқарған би, дауға түскенде әділ төрелік айтқан шешен ретінде де танылғаны айтылады. Кей жазба дерек пен естеліктерде оның есімі Абай әулетімен байланыстырылып, «шешендік пен тектілік қасиет» туралы ойлар айтылады.

Ел аузында сақталған бір аңызда Жәнібек қартайған тұста Найман ішінен шыққан Шынқожа батырдың керейден сегіз азаматты өлтіріп, құн бермей кеткені айтылады. Сонда Жәнібек қарсы жақтың ауылына барып, қазақы құшақ айқастырып тұрып, ренішін өлеңмен жеткізген деседі.

Ер Жәнібек Абылай дәуіріндегі белгілі батырлармен тізе қосып, талай майданға қатысқан делінеді. Үмбетай жыраудың Абылайға Бөгенбай батырдың қазасын естірту толғауында «орта жүздің бес тірегі» аталған тұлғалар қатарында Жәнібек есімі де аталады.

Жәнібек батырдың өмірінің соңғы кезеңі ел қонысын кеңейтіп, Алтайға қарай көшу мұратымен байланысты айтылады. Халық түсінігінде бұл — ұзақ жылдық арманның орындалуы: бытырап жүрген Абақ керейдің қайта бір қонысқа ұйысуы.

Қайтыс болған жылына қатысты деректерде 1792 жыл шамасы жиі айтылады. Жыр-аңыздарда оның сексеннен асқаны көрсетіледі. Батырдың зираты Шығыс Қазақстан өңіріндегі Жарма ауданына қарасты, Георгиевка кентінен шамамен 15 шақырым жердегі Ортабұлақ маңында делінеді.

1970-жылдары батыр зиратына белгі орнатылғаны айтылғанымен, кей деректе мәтін қате жазылып, Ер Жәнібектің аты Шақшақ Жәнібекпен шатастырылғаны көрсетіледі (Шақшақ Жәнібектің Түркістанда жерленгені белгілі).

Ер Жәнібек туралы деректерді жинақтап, еңбектер жазғандардың бірі ретінде Асқар Татанайұлы аталады. Сонымен қатар Шәміс Құмарұлының «Ер Жәнібек» тарихи романы (1999) және әр кезеңде шыққан тарихи кітаптар мен қисса жинақтарында батыр туралы материалдар берілгені айтылады.

Халық арасында Жәнібекке қатысты аңыздар көп: «Жәнібекке көк бөрінің даруы», «Көк дөнен», «Абылайдың оң тізесінен орын алуы» сияқты тақырыптар жыр-аңызға арқау болған. Алайда, бұл мұра әлі де жүйелі түрде түгел жиналып, салыстырмалы зерттеуді қажет етеді.