Шикізаттар мен материалдар
Шикізаттар мен материалдар: мазмұны және шығындарды есепке алу
Шикізаттар мен материалдар — өнімді әзірлеу процесінде пайда болатын немесе осы әзірлеу (дайындау) кезінде қажетті компоненттер болып табылатын шикізат пен негізгі материалдарға жұмсалған шығындар. Мұнда табиғи шикізаттардың құны, сондай-ақ арнайы мамандандырылған ұйымдар жүзеге асыратын жер құнарлығын арттыру шаралары бойынша шығындар да көрсетіледі.
Көмекші материалдар және өзіндік құнға енгізу тәртібі
Көмекші материалдардың мәні
Көмекші материалдар — тұрақты технологиялық процесті қамтамасыз ету үшін негізгі материалдарды өңдеу (өндіру) кезінде пайдаланылатын материалдар. Мұндай көмекші материалдардың құны белгіленген шығыс нормасы бойынша өнімнің өзіндік құнына енгізіледі.
Сметалық мөлшерлеме
Есептеуде өнім бірлігіне есептелген сметалық мөлшерлеме қолданылады. Егер шығыс нормасы немесе баға өзгерсе, аталған мөлшерлеме қайта қаралуы мүмкін.
Нормаларды жетілдіру
Тиімді бақылау үшін прогрессивті, техникалық негізделген және жинақталған шикізаттар мен материалдар шығындарының өңделген нормалары қажет.
Материалдарды өндіріске босату және құжаттандыру
Босату тәртібі
- Материалдық босалқыларды өндіріске босату белгіленген лимит бойынша лимитті-заборлық карта арқылы рәсімделеді.
- Нормадан тыс босату немесе бір материалды екіншісімен алмастыру бір жолғы талап не өзге құжаттармен, кәсіпорын басшысының рұқсатымен жүргізіледі.
Маңызды ескерту
Қоймадан цехқа босатылған материалдар бірден нақты шығын болып саналмайды. Есепті кезең соңында цехтарда пайдаланылмаған шикізаттар мен материалдардың қалдығы қалуы мүмкін.
Қайтару және шегеру
Есепті кезең соңында цехтарда өңделмей қалған материалдар мен шикізаттар қоймаға накладной бойынша қайтарылуы тиіс. Пайдаланылмаған цехтардан қоймаға қайтарылған босалқылардың құны лимитті-заборлық карта және талап құжаттарының негізінде өндіріске жіберілген материалдардың құнынан шегеріледі.
Нақты материалдық шығынды анықтау
Нақты шығынды есептеу кезінде цехтағы қалдықтардың қозғалысы ескеріледі:
Есептеу логикасы
Нақты шығын = (есепті кезең басындағы цехтағы қалдық + кезең ішінде цехқа берілген материалдар) − (қоймаға қайтарылған материалдар + есепті кезең соңындағы цехтағы қалдық).
Материалдарды тиімді пайдалануды бақылау
Кәсіпорында тек материалдардың өндіріске босатылуын бақылау жеткіліксіз. Сонымен қатар олардың тиімді пайдаланылуын қадағалау қажет. Бақылаудың мәні — нақты материалдық шығындарды нақты шығарылған өнім көлемімен салыстырып, нормадан ауытқуды анықтау, оның себебін талдау және жауапты тұлғаларды белгілеу.
Кең тараған бақылау тәсілдері
-
Құжат жүзінде көрсету
Нормадан ауытқуды арнайы құжаттармен тіркеу. -
Түгелдеу әдісі
Қалдықты санап, кезеңдік нақты шығынды есептеу. -
Топтамалық пішу
Партия бойынша кесу/пішу нәтижесін картада есепке алу.
Ауытқуды анықтаудың негізгі әдістері
1) Нормадан ауытқуды құжат жүзінде көрсету
Бұл тәсіл мына жағдайларда қолданылады: материалдың бір түрін екіншісімен алмастырғанда, ауытқу пайда болғанда, белгіленген нормадан тыс материал босатылғанда, қайта шығын жұмсау қажет болғанда, өнімде ақау пайда болғанда және басқа да жағдайларда.
Тәсілдің мәні — нормадан тыс босату немесе алмастыру кезінде жеке құжат толтырылады. Бұл құжат белгіленген нормадан ауытқу туралы ақпарат береді.
Кейбір салаларда шикізаттар мен материалдарды өндіріске босату кезінде құрылымдық жылжу нәтижесінде ауытқу туындауы мүмкін. Мұндай ауытқулар алдын ала жасалған есептеу тәсілімен анықталады: технологиялық нормалар бойынша жиынтықтағы нақты тиелген қоспалар материалдардың әрбір түрі (сорт, марка) бойынша жалпы тиелгендерге пайыздық қатынасына көбейту арқылы бөлінеді.
Есепті кезең соңында белгі беретін құжаттардағы көрсеткіштер бойынша шығындар жинақталып, олардың пайда болу себептері бойынша қайта шығын көлемін анықтауға мүмкіндік береді.
2) Топтамалық пішу әдісі
Бұл әдіс дайындау және өзге де тапшы, ұзақ сақталатын материалдарды жұмыс орнында кесу, пішу жүзеге асырылатын өндірістерде қолданылады: металл, тері, мата, ағаш және т.б.
Есеп картасы нені қамтиды
- кесілетін материалдардың саны;
- бір дайындау партиясының мөлшері;
- алынуға тиіс дайындамалар мен қалдықтардың саны.
Кесу аяқталғаннан кейін
Есеп картасына осы партия бойынша дайындалған нақты дайындамалар саны мен алынған қалдықтар жазылады. Нәтижені бағалау үшін нақты алынған дайындамалар мен қалдықтар нормативтік шығындармен салыстырылады (яғни нақты дайындалған бұйым саны шығын нормасына көбейтіледі).
Нормадан ауытқу нақты материалдық шығындарды нормативпен салыстыру арқылы анықталады. Ұқсас бақылау қалдықтарға қатысты да жүргізіледі.
3) Түгелдеу әдісі
Әрбір материал түрі бойынша нормадан ауытқуды алдыңғы тәсілдермен анықтау мүмкін болмағанда, түгендеу әдісі қолданылады. Оның мәні — нақты кезеңдік материалдық шығынды анықтау үшін жұмыс орындарындағы пайдаланылмаған қалдықтарға түгендеу жүргізу.
Нақты шығын
Нақты материалдық шығын = (есепті кезең басындағы қалдық + есепті кезең ішінде келіп түскендер) − (қоймаға қайтарылғандар + есепті кезең соңындағы қалдық).
Нормативтік шығын
Норма бойынша шығын = дайындалған бұйымдар (немесе шалафабрикаттар) саны × шығын нормасы.
Ауытқу әрбір материал түрі бойынша нақты шығынды нормативпен салыстыру арқылы анықталады.
Шығындарға есептен шығару және бухгалтерлік рәсімдеу
Өндіріске жұмсалған материалдарды шығындарға есептен шығару кәсіпорын басшысы бекіткен есеп беруге тиісті тұлғаның есебінің негізінде жүргізіледі. Осы есеп және оған тіркелген бастапқы құжаттар негізінде бухгалтер шығын бағыттары бойынша материалдарды бөлудің ведомосын жасайды.