Өнеркәсіп түрлері
Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіптің даму ахуалы (1991–2001)
Қазақстан бұрынғы КСРО құрамындағы басқа республикаларға қарағанда нарықтық қатынастарға ертерек бет бұрды. Алайда нарықтық экономикаға көшу өнеркәсіптің тұрақты дамуына бірден жол аша қойған жоқ. Керісінше, өнеркәсіп салалары, әсіресе ауыр индустрия және халыққа аса қажетті жеңіл өнеркәсіп біртіндеп тоқырай бастады.
Негізгі түйін
Кәсіпорындардың көпшілігі материалдық ресурстар тапшылығы мен тұрақсыз қаржы жағдайына байланысты өндірістік қуатын толық пайдалана алмады.
Инвестиция
Күрделі құрылыстың қысқаруы және инвестициялық үдерістің бәсеңдеуі қоғамдық өндірістің тоқырауын тереңдете түсті.
Қаржы дағдарысы
Ақша-қаржы жүйесінің дағдарысы, бюджет тапшылығы және инфляция өндірістің құлдырауын үдетті.
1991–1995: Құлдыраудың тереңдеуі
Инфляция өндірістік ахуалға тікелей ықпал етті. Егер 1991 жылы өнеркәсіптегі көтерме бағалар үш есе өссе, 1992 жылы 24,7 есе артты (дереккөздегі көрсеткіш).
1991 жылғы деңгеймен салыстырғанда өнеркәсіп орындарының едәуір бөлігі өндіріс көлемін төмендетті. Халық тұтынатын тауарлар өндіретін салаларда жағдай ерекше алаңдатарлық болды: олардың үлесі жалпы өнеркәсіп өндірісінің бестен бір бөлігі шамасында қалып, 1991 жылмен салыстырғанда 21,5%-ға кеміді.
Жамбыл, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан және Семей өңірлеріндегі кәсіпорындарда құлдырау айқынырақ байқалды. Республика бойынша мұнай мен көмір өндіру қысқарып, электр энергиясын өндіру мен тұтыну арасындағы алшақтық ұлғайды.
Салалық көрініс: металлургия, химия, машина жасау
- Металлургияда шойын, болат, прокат құю азайды; түсті металдар (магний, тазартылған мыс, қорғасын, титан, мырыш, т.б.) өндірісі қысқарды.
- Металлургия мен химия салаларындағы әлсіреу құрылыс және ауыл шаруашылығы техникасын шығаруға да әсер етті: трактор, экскаватор, бульдозер өндірісі шамамен екі есе төмендеді, металл кесетін станоктар үштен біріне жуық қысқарды.
- Орман, ағаш өңдеу және целлюлоза-қағаз өндірісінің көрсеткіштері айтарлықтай нашарлады.
Күрделі құрылысты қаржыландыру көлемі 40%-дан астам қысқарды. Соның салдарынан 1995 жылы мемлекеттік тапсырыс бойынша іске қосылуы тиіс 325 өндірістік қуат пен нысанның тек екеуі ғана іске қосылды (дереккөздегі мәлімет).
Құлдырау 1993–1994 жылдары да тоқтамады. 1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімі 16,1%-ға азайды: электр энергиясын өндіру 13%-ға, мұнай 9%-ға, көмір 17%-ға төмендеді. 1994 жылы республика бойынша тауар өндіру жалпы алғанда 41%-ға кеміді.
1995 жылы жалпы төмендеу сақталғанымен, жекелеген салаларда 1994 жылмен салыстырғанда өсім байқалды: газ өнеркәсібі — 29,3%, қара металлургия — 17,4%, химия және мұнай-химия — 3,4%, түсті металлургия — 1,9% (дереккөздегі көрсеткіштер).
Әлсіреген бағыттар
Инвестициялық мақсаттағы өнімдер мен тұтыну тауарларын шығаратын салаларда құлдырау қатты болды: жеңіл өнеркәсіпте — 59,8%, орман-ағаш өңдеу және целлюлоза-қағазда — 45%, тамақ өнеркәсібінде — 20,7% артта қалу тіркелді (дереккөздегі мәлімет).
Өндіріс жоспарына жете алмау
1995 жылы кәсіпорындардың 44%-ы (4743-тің 2088-і) 1994 жылғы өндіріс көлеміне жете алмады. Өндірісті төмендеткендердің басым бөлігі Торғай, Талдықорған, Алматы, Атырау, Көкшетау және Қарағанды облыстарына тиесілі болды (дереккөздегі мәлімет).
1995 жылғы өндірістік ауытқулар
1995 жылы электр энергиясы, газ конденсаты, табиғи газ, темір және хром рудасын өндіру ұлғайғанымен, жылу энергиясы, мұнай және мырыш өндіру төмендеді (дереккөздегі мазмұн).
1996–1998: Реформа, жекешелендіру және баяу тұрақтану
1996 жылы кәсіпорындарды реформалау және жекелеген ірі нысандарды жекешелендіру жұмысы қарқын алды. Жетекші кәсіпорындардың бағалары мен тарифтеріне бақылау жүргізу, оларды ұсақтау және бәсекелестік орта қалыптастыру бағытында саясат қолға алынды.
Соған қарамастан 1996 жылы өндірістің құлдырауы толық тоқтаған жоқ: энергетикада — 8,9%, қара металлургияда — 17,8%, машина жасауда — 9,9%, химия және мұнай-химияда — 27,2%, құрылыс материалдарында — 31,8%, ұн тарту-жарма және құрама жем өндірісінде — 9,5% төмендеу көрсетілді (дереккөздегі көрсеткіштер).
Дегенмен 1996 жылдың соңына қарай жекелеген салаларда өсім белгілері байқалды: 1995 жылмен салыстырғанда мұнай өндіру — 16,1%, түсті металл өндірісі — 2,7% артты.
Инфляцияның баяулауы
Инфляция да біртіндеп ауыздықтала бастады: дереккөзде 1992 жылғы шарықтау шегі 3060% ретінде келтіріліп, 1996 жылы 28,7%-ға дейін, 2000 жылы 9,8%-ға, 2001 жылы 6,4%-ға (2002 жылы 5,9%-ға) төмендегені көрсетіледі.
Өндіріс динамикасы: негізгі көрсеткіштер (1990–2000)
Дереккөздегі кесте өнеркәсіптің бірқатар негізгі өнім түрлері бойынша қысқаруын айқын көрсетеді. Төменде сол мәліметтер ықшам түрде берілді.
| Өнім түрі | 1990 | 1991 | 1993 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Электр қуаты (млрд кВт·сағ) | 87,4 | 86,0 | 76,1 | 66,6 | 59,0 | 52,0 | 49,1 | 47,4 | 51,6 |
| Мұнай (млн т) | 25,8 | 26,6 | 23,0 | 20,6 | 22,9 | 23,4 | 23,8 | 26,7 | 30,6 |
| Көмір (млн т) | 131,0 | 130,0 | 112,0 | 83,3 | 76,8 | 72,6 | 69,7 | 58,3 | 74,8 |
| Шойын (млн т) | 5,2 | 5,0 | 3,5 | 2,5 | 2,5 | 3,0 | 2,6 | 3,4 | 4,0 |
| Болат (млн т) | 6,7 | 6,4 | 4,5 | 3,0 | 3,2 | 3,8 | 3,1 | 4,1 | 4,7 |
| Минералдық тыңайтқыш (мың т) | 1656 | 1516 | 304 | 197 | 190,0 | 151 | 24,2 | — | — |
| Цемент (млн т) | 8,3 | 7,6 | 4,0 | 1,8 | 1,1 | 0,65 | 0,62 | — | — |
Кестедегі деректерге сүйенсек, 1998 жылы 1990 жылмен салыстырғанда электр энергиясын өндіру 28,3 млрд кВт·сағатқа, көмір 61,3 млн тоннаға, шойын 2,6 млн тоннаға, болат 3,6 млн тоннаға, цемент 7,6 млн тоннаға, минералдық тыңайтқыш 1,6 млн тоннаға қысқарған. Мұнай өндіру көлемі салыстырмалы түрде тұрақтырақ сақталған (дереккөздегі қорытынды).
Құлдыраудың негізгі себептері
Жүйелік үзілім және әлсіз кооперация
Басты себептердің бірі — Одақ көлемінде қалыптасқан шаруашылық байланыстардың үзілуі. Сонымен қатар ел ішіндегі кәсіпорындардың өзара кооперациясы мен кірігуін тиімді ұйымдастырып, дайын өнім шығаруға бағдарланған нақты тетіктердің жеткіліксіздігі өндірісті әлсіретті.
Шикізаттық бейім және машина жасаудың әлсіздігі
Өнеркәсіп құрылымының шикізат өндіруге біржақты бейімделуі және дайын тауар шығаратын, әсіресе машина жасау салаларының жеткілікті дамымауы ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілікті төмендетті.
Басқару мен еңбек тиімділігін бағалаудың әлсіздігі
Экономиканы басқарудағы босаңсу, еңбек өнімділігінің көрсеткіштерін жүйелі өлшеу мен жариялаудың жеткіліксіздігі, еңбекақы мен өнімділік арасындағы байланыстың әлсіздігі өндірістік тәртіп пен тиімділікке кері әсер етті.
Технологиялық артта қалу және негізгі қорлардың тозуы
Жаңа технология мен техниканы енгізу кең өріс ала алмады. 1990-жылдары негізгі қорлар жеткілікті жаңартылмай, олардың елеулі бөлігі (дереккөзде 50%-ға дейін) тозып, жөндеу мен жаңғыртуға қажетті қаржы тапшылығы күрделенді.
Энергетика мен базалық ресурстық салалардың маңызы
Еңбек тиімділігін арттыру, экономикалық тәуелсіздікті нығайту үшін энергетика, мұнай-газ, темір, көмір және түсті металл өндіретін ірі кәсіпорындарды дамыту маңызды болды. Алайда бұл бағыттағы нәтижелер бастапқы кезеңде жеткіліксіз болды.
1999–2001: Жандану және өсімнің басталуы
1999 жылдан бастап Үкімет өнеркәсіпті жандандыруға бағытталған бірқатар шараларды күшейтті. Жеңіл өнеркәсіпті дамыту бағдарламасы әзірленіп, химия өнеркәсібі мен машина жасау салаларын дамытуға арналған бағдарламалар нақтыланды.
Соның нәтижесінде 1999 жылы мұнай-газ өндіру, металлургия, химия, полиграфия және тоқыма-тігін салаларында өнім өсімі тіркелді. Жыл қорытындысы бойынша жалпы өнім өндіру 1%-ға, өндіріс көлемін арттыру 1,8%-ға өсті. Елдің алтын қоры 2 млрд АҚШ долларына жеткені көрсетіледі (дереккөздегі мәлімет).
2000 жылы бірқатар кәсіпорындарды сауықтыру үшін жеке бағдарламалар бекітілді (Текелі, Степногорск, Орал, Павлодар және т.б. нысандар). Сонымен бірге дәрі-дәрмек және медициналық өнеркәсіпті дамыту мәселесі де күн тәртібіне қойылды.
2000–2002 кезеңіндегі үрдіс (контекст)
Дереккөзде 2000–2002 жылдары тұрақты экономикалық өрлеу мен өндіріс ауқымының ұлғаюы байқалғаны айтылады. Импортты алмастыру бағдарламасының өнеркәсіптегі ықпалы күшейіп, соңғы үш жылдағы өсім 42,9% болғаны келтіріледі.
Өсім драйверлері: мұнай-газ, металлургия және инфрақұрылым
Мұнай-газ секторы
Мұнай-газ өндірісі өнеркәсіп құрылымында жетекші орын алып, дереккөз бойынша жалпы өнеркәсіп өнімінің 46%-ын құрады. 2002 жылы шамамен 40 млн тонна мұнай мен газ конденсаты өндіріліп, бұл 1997 жылғы деңгейден 1,5 есе жоғары болғаны көрсетіледі.
Қара және түсті металлургия
Қара металлургияда шойын, болат, прокат және ферроқорытпа құю көлемі артты. Түсті металлургияда глинозем, мырыш, қорғасын, мыс сияқты өнімдер бойынша өсім байқалды (дереккөздегі мазмұн).
Инвестиция
Тек мұнай-газ салаларын дамытуға 9,5 млрд доллар шетел инвестициясы тартылғаны айтылады. Бұл капитал өндіріс көлемін ұлғайтуға және экспорт инфрақұрылымын кеңейтуге ықпал етті.
Энергетикалық жүйе және көлік-логистика
Қазақстанның біріккен энергия жүйесі 2000 жылдан бастап Ресей және Орталық Азия елдерінің энергия жүйелерімен қатарлас режимде жұмыс істеуге кірісті. Бұл оңтүстіктегі энергия тапшылығы мәселелерін жеңілдетуге мүмкіндік беріп, Екібастұз ГРЭС-терінің артық электр қуатын оңтүстікке жеткізу күшейді.
Инфрақұрылым бағытында Ақтау теңіз порты, Достық–Алашанькоу өткелі және Достық–Ақтоғай теміржол учаскесі жаңғыртылды; Семейдегі Ертіс көпірі мен Ақсу–Дегелең теміржол құрылысы аяқталды; Алтынсарин–Хромтау теміржол құрылысы басталды. Алматы–Астана автожолын жаңалау жұмыстары 2003 жылы аяқталуы жоспарланғаны көрсетілген.
2002 жылғы нәтижелер (контекст)
Дереккөзге сәйкес, 2002 жылы 2001 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 9,5%-ға артты. Инвестиция тарту күрделі құрылысты 7,7%-ға, жеңіл өнеркәсіп өнімдерін 8,7%-ға, көлік пен байланысты 10,3%-ға өсіруге мүмкіндік берді. Автомобиль көлігімен тасымал/қатынас көрсеткіші 129,6%-ға өскені келтіріледі.