Адам психикасы

Адам әртүрлі ғылымдар тұрғысынан жан-жақты зерттелетін объект. Әр ғылым өзіне тән өзекті мәселелерді қарастырады. Соның ішінде қоғамдық ғылымдар әлеуметтік процестерді зерттегенде психологиялық факторларды айналып өте алмайды.

Психологиялық дүниенің ерекшелігі

Психологиялық дүниенің бірінші ерекшелігі — әр тұлғаның (индивидтің) өзіне ғана тән ішкі толғаныстарының болуы. Бұл құбылыстар тек адамның субъективті түйсігі мен сезімі арқылы көрінеді және оларды басқа жолмен дәл сол күйінде «беру» мүмкін емес.

• Қаншалықты әсерлі суреттесең де, соқыр адамға дүниенің көркемдігін сезіну қиын.
• Керең адам тікелей қабылдамағандықтан, әуен мен музыкалық үйлесімді толық тани бермейді.
• Махаббат ләззатын бастан кешірмеген адамға ол туралы әңгіме де әсерсіз болуы мүмкін.

Психологиялық құбылыстарды танудың қиындығы — олардың көп жағдайда қалыптан тыс, «тылсым» көрінетін сипатында. Дегенмен, кез келген нақты зат пен оның адам санасындағы бейнесі бір-бірінен ажыратылып тұратынын ескерсек, психикалық құбылыстардың өзіндік табиғатын түсіндіру қажет болады.

Адам психика туралы кейбір түсініктерді өз өмірлік тәжірибесіне сүйеніп жинақтайды. Әлеуметтік қатынастар мен еңбек барысында адамдар бірін-бірі түсінуге, бірлесіп өмір құруға, іс-әрекет арқылы тұлғаны тануға қажетті қарапайым психологиялық пайымдауларды қалыптастырды. Бұл пайымдаулар ғылыми психологияға дейінгі білімдер ауқымын құрады.

Алайда мұндай түсініктер көбіне жүйеленбеген, терең талданбаған және дәлелдеу базасы әлсіз болды. Дегенмен, адамдар оларды тек күнделікті тәжірибеден ғана емес, көркем әдебиеттен және халық ауыз әдебиетінен (мақал-мәтел, ертек, әпсана) де үйреніп, ұғынып келді. Қазіргі психология теориялары мен салаларының бастауларында осы тәжірибе мен ұрпақтан-ұрпаққа жеткен рухани мұраның ізі бар.

Психология — өте ежелгі әрі салыстырмалы түрде жас ғылым. Мыңжылдық тарихы бола тұра, оның даму болашағы әлі де кең. Психологияның дербес ғылыми сала ретінде қалыптасқанына шамамен жүз жылдан аса уақыт өтті, ал психологиялық ойлар философия тарихымен бірге тереңнен бастау алады.

Пән атауының өзі грек тілінен аударғанда «психология» — жан туралы ғылым дегенді білдіреді («психо» — жан, «логос» — ғылым). Кең тараған түсініктерге сүйенсек, алғашқы психологиялық көзқарастар діни ұғымдармен байланысты пайда болған. Ежелгі грек ойшылдары адамды практикалық тану негізінде жинақталған білімді дамыта отырып, жан туралы діни-мифологиялық түсініктерге қарсы ғылыми ой-пікірлерді қалыптастырды.

Психика мәні туралы көзқарастардың дамуы философияның түйінді мәселесіне — материя мен сананың, заттық және рухани болмыстың арақатынасына тәуелді болды. Осы мәселені шешу төңірегінде бір-біріне қарама-қарсы бағыттар қалыптасты: идеализм және материализм.

Тарихи тұрғыдан алғанда, идеализм адамның дене құрылысы мен қызметі туралы ғылыми түсінік әлсіз кезеңдерде кең тарады: психикалық құбылыстар адамның дүниеге келуімен тәнге еніп, өлуімен ұшып кететін жан мен рухтың әрекеті деп пайымдалды. Кейін «жан» ұғымы «о дүниемен» байланыстырылған көрінбейтін, ерекше рухани субстанция ретінде түсіндірілді.

Идеализм мен діни догматтар ұзақ уақыт бойы адам жан дүниесін материалистік тұрғыдан түсіндіруге ұмтылған ғылыми ой-пікірлердің дамуын тежеді.

Материяның жалпы қасиеттерінің бірі — бейнелеу. Психика осы бейнелеудің ерекше формасы ретінде, мидың қызметі арқылы жүзеге асады және психика дамуының алғышарты болып табылады. Материя дамуының желісінде бір қозғалыс формасынан екіншісіне ауыса отырып, психика биологиялық эволюция барысында заңды түрде пайда болып, сол эволюцияның маңызды факторына айналды.

Әрбір психикалық акт — нақты болмыстың бір бөлшегі әрі оның адам санасындағы бейнесі. Сондықтан психиканың қызметі:

1. 1 Қоршаған дүние заттары мен құбылыстарының қасиеттерін, байланыстарын бейнелеу;
2. 2 Осы бейнелеудің негізінде адамның қылығы мен іс-әрекетін реттеу.

Диалектикалық-материалистік тұрғыдан қарастырғанда, ішкі жан күйлерінің өз-өзімен шектелмейтіні, шындықтан бөлінбей, онымен тығыз байланыста екені айқындалады.

Психологиялық ғылыми білімнің өзегін ең алдымен психикалық өмір деректері құрайды. Мысалы, адамның тәжірибе жинақтау қабілеті ретінде жад (ес) — психологиялық дерек.

Әр ғылымның мақсаты — зерттелетін процестер мен құбылыстар бағынатын объектив заңдарды белгілеу. Теориялық және эксперименттік зерттеулер осы мақсатқа бағытталады. Ғылыми таным құбылыстар арасындағы мәнді, қажетті, тұрақты және қайталанатын байланыстарды анықтаудан басталады.

Заңдылықты түсіндіруге мысал: ес (жад)

• Естің түрлері бар.
• Жақсы есте қалдыру көбіне қайталауға тәуелді.
• Байланыссыз материалға қарағанда, жоспарланған әрі құрылымдалған материал жеңілірек және тезірек еске түседі.

Ғылымдағы күрделі міндеттердің бірі — заңдылық сипатқа ие байланыстар мен қатынастарды көре білу. Сонымен қатар ғылым объектив заңдарды ашып қана қоймай, олардың әрекет ету аймағын және қолданылу шарттарын да көрсете алуы тиіс. Сондықтан психология зерттеулерінің объектісі психологиялық деректермен қатар психологиялық заңдар мен заңдылықтарды да қамтиды.

Заңдылықтарды білу олардың іске асуын қамтамасыз ететін нақты тетіктерді автоматты түрде ашып бермейді. Осыдан психологияның маңызды міндеті — психологиялық деректер мен заңдылықтарды анықтаумен бірге психикалық іс-әрекетті қозғаушы механизмдерді де айқындау. Ал бұл механизмдердің нақты анатомиялық-физиологиялық аппаратпен байланысына қарай, психология оларды басқа ғылымдармен бірлесе зерттейді.