Рынок жағдайында агробизнеспен шұғылданушылардың қызметін мемлекет тарапынан қолдау мен реттеу тәсілдері
Рыноктық экономика жағдайында агробизнестің даму ерекшеліктері
Рыноктық экономикадағы өзекті мәселелердің бірі — шағын және орта бизнесті дамытудың жолдары, оны тиімді ұйымдастыру мен басқару деңгейін көтеру. Кәсіпкерлік қызмет жұмыссыздықты азайтуға ықпал етіп, экономиканың қарқынды дамуына әсер ететін негізгі күштердің қатарына жатады. Қазіргі кезеңде шағын және орта бизнесті, соның ішінде агробизнесті дамыту қажеттілігі теориялық тұрғыдан дәлелденіп қана қоймай, нақты бағыттағы шаралар арқылы іске асырылып келеді.
Агробизнес ғылым ретінде көптеген міндеттерді алға қояды және оларды шешуге теориялық негіз қалыптастырады. Дегенмен кәсіпкерлік қызметті ұйымдастыру теориялық тұрғыдан жеңіл көрінгенімен, тәжірибеде оны жүзеге асыру күрделі процесс. Бұл, ең алдымен, бизнестің мәні мен экономикалық мазмұнын түсінуге, оның құрылымын дұрыс құруға, сала ерекшеліктерін және аймақтың табиғи-экономикалық, әлеуметтік жағдайларын ескеруге тәуелді.
Аграрлы бизнесті ұйымдастырудағы негізгі кедергілер
- Әкімшілдік жүйеден еркін экономикаға күрт өту.
- Бизнесті ұйымдастыру тәсілдері мен түрлерін теория мен тәжірибені ұштастыра отырып негіздеу қажеттілігі.
- Білікті кадр мамандардың жетіспеушілігі.
- Аймақтардың табиғи-климаттық ерекшеліктерінің әркелкілігі.
- Аграрлық саланың еңбек сыйымдылығының жоғары болуы.
Агробизнес ұғымының қалыптасуы және кеңеюі
Агробизнес термині алғаш қолданыла бастаған кезде ғалымдар оны фермерлік шаруашылықты жабдықтауға қажетті өнімдерді өндіру және бөлу операцияларының жиынтығы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау, сақтау, өңдеу және бөлумен айналысатын салалардың кешені ретінде түсіндірді.
Яғни агробизнес — «үлкен бизнестің» ауыл шаруашылығын ресурстармен қамтамасыз ететін және оның өнімін тұтынушыға жеткізетін бөлігі. Кейінірек бұл ұғым кеңейіп, ауыл шаруашылығы үшін ресурстар өндіруден бастап, түпкі өнімді (азық-түлікті) сатуға дейінгі бүкіл тізбекті қамтитын қызмет салаларының жиынтығына айналды.
Агробизнеске анықтама
Агробизнес — жеке азаматтардың немесе олардың топтарының өз жауапкершілігіне сүйене отырып, аграрлық салада негізінен жер ресурстарын пайдалану арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру, өңдеу, айырбастау, сату және қызмет көрсету түрлерімен айналысып, пайда немесе басқа да экономикалық табыс алуға бағытталған кәсіпкерлік қызметі.
Агробизнестің басқа бизнес түрлерінен айырмашылығы
Табиғи факторға тәуелділік
Агробизнес нәтижесі табиғи жағдайларға және өндірісті жүргізетін әрбір мүшенің жауапкершілігіне тікелей тәуелді. Негізгі өндіріс құралдарының бірі — ауыл шаруашылығы жері болғандықтан, тиімділік жерді ұтымды пайдалануға және агротехнологиялық талаптарды қатаң сақтауға байланысты.
Мысалы, жер тиісті тереңдікте жыртылмаса немесе егіс уақытылы суарылмаса, шаруашылық қаншалықты мықты әрі кадрлары білікті болса да, шығынға ұшырауы мүмкін.
Маусымдылық
Өнеркәсіп өндірісі жыл мезгілдеріне тәуелсіз үздіксіз жүруі мүмкін, ал агробизнес маусымға тәуелді: көктемгі егіс, күзгі орақ, көктемгі төл алу сияқты кезеңдер өндірістің қарқыны мен табыстылығын айқындайды.
Тез бұзылатын өнім және тәуекел
Тез бұзылатын өнім көлемінің көп болуы сақтау инфрақұрылымын талап етеді және өнімді қысқа мерзім ішінде тиімді бағамен өткізу қажеттігін күшейтеді. Сонымен бірге табиғи-климаттық қолайсыздықтар ресурстар толық жұмсалғанына қарамастан, жыл нәтижесін жоққа шығарып, шығынға әкелуі мүмкін.
Жер — негізгі өндіріс құралы әрі капитал
Агробизнестің халық шаруашылығы саласы ретіндегі маңызды ерекшелігі — жердің өндірістің негізгі құралы және капитал ретінде көрінуі. Сонымен бірге жер қоғам өмірінің негізгі және бастапқы шарты болып табылады.
Шағын агробизнес: рыноктық механизм және мемлекеттік қолдау
Аграрлық саланың негізгі буыны ретінде шағын агробизнесті дамыту және өндіріс тиімділігін арттыру рыноктық механизмді игерумен тікелей байланысты. Рыноктық қатынастардың іске асуы ауыл шаруашылығындағы меншік иелеріне сүйенеді. Сондықтан қазіргі жағдайда шағын агробизнес субъектілерінің рынок механизмін меңгеруіне барынша мүмкіндік жасау қажет.
Мұндай мүмкіндік көбіне мемлекет тарапынан қолдау мен реттеудің қосымша шаралары жүзеге асқан кезде пайда болады. Бұл шаралар рыноктық реформалармен бірге келген кемшіліктерді жұмсартуға бағытталуы тиіс.
Рыноктық өтпелі кезеңдегі негізгі проблемалар
-
1
Сұраныс пен ұсыныс арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы салдарынан көптеген шағын шаруашылықтар өз қызметін кеңейте алмай отыр. Көп жағдайда өндіріс үшін материалдық-техникалық, қаржылық және еңбек ресурстары толық жұмсалады, ал жетіспеген бөлігі алдағы өнімді кепілге қою немесе айырбас арқылы өтеледі. Бірақ өнімді тиімді бағамен сату қиын, өйткені бәсеке артқан сайын баға төмендейді.
-
2
Кейбір монополистік құрылымдар әлеуметтік жауапкершілікті елемей, тек өз пайдасын көздейді. Нәтижесінде ауыл шаруашылығы өндірісі қысқарып, ауыл тұрғындарының өмір сүру деңгейі төмендеді, әлеуметтік топтар табысының алшақтығы күшейді. Реформаға дейін көрсетілген мектеп, аурухана, балабақша және өзге де әлеуметтік-мәдени ұйымдарға қолдау күрт азайды. Мұның салдарынан ауыл жастары жұмыс таппаса да қалаға қоныс аударып, ауылда көбіне зейнеткерлер мен балалар қалып қою үрдісі күшейді.
Нарық және мемлекеттің реттеуші рөлі
Нарық экономикалық мәні бойынша материалдық өндіріс процесінде өзін-өзі реттеуші жүйе саналады. Дегенмен, Адам Смиттің «көрінбейтін қол» тұжырымы қазіргі жағдайда нарықтық механизм толық іске қосылғанға дейін мемлекет тарапынан қосымша экономикалық, құқықтық және әлеуметтік реттеуді қажет ететінін көрсетеді. Әлемдік тәжірибе де нарықтық экономиканың мұндай реттеусіз тиімді дами алмайтынын дәлелдейді.
Агробизнесті мемлекеттік қолдау және реттеу тәсілдері
Экономикалық процестерді реттеу — мемлекет саясатының маңызды құрамдас бөлігі. Ауылдық тауар өндірушілерді қолдау мен реттеуге бағытталған мемлекеттік саясаттың басым міндеттері бірнеше бағытты қамтиды.
Баға және табыс саясаты
Ауыл шаруашылығы өнімдері рыногін құру және қалыптастыру үшін кепілді, мақсатты баға жүйесін қолдану, фермерлік табысты қолдау және салааралық қатынасты жетілдіру маңызды. Агробизнес субъектілерінің табысын арттырудың негізгі құралы — ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын төмендетпей қолдау көрсету.
АӨК-і дамыған елдерде фермерлік баға мен табысты мемлекеттік қолдау механизмі кең қолданылады және ол мемлекеттік реттеудің басты бағыттарының бірі ретінде қарастырылады.
Қаржылық-несиелік қолдау
Өзін-өзі реттеу толық іске аспай тұрған жағдайда ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің табысын тұрақтандыру үшін қаржылай қолдау аса қажет. Тиімді құралдардың бірі — жанар-жағар май, тұқымдық материал, асыл тұқымды мал сатып алу сияқты мақсаттарға 10–12% мөлшерлемемен қысқа мерзімді несие беру.
Экономикалық жағдайы өте күрделі кәсіпорындарға пайызсыз несие беру мүмкіндігін қарастыру, сондай-ақ 3–5% мөлшерлемемен ұзақ мерзімді несиелендіру тетіктерін дамыту ұсынылады. Бұған қоса, өзара қаржылай көмек үшін несиелік кооперативтер құру уақытша бос қаражатты жинақтауға мүмкіндік береді.
Салық саясатын жетілдіру бағыттары
- Жер ресурстарын тиімді пайдалану мен сақтауды ынталандыру үшін жер салығының рөлін арттыру.
- Жер төлемін жер сапасын және өткізу нарықтарынан қашықтығын ескере отырып белгілеу.
- Ауыл шаруашылығына қаржы салатын банк секторы мен инвестиция құятын салаларға салықтық жеңілдіктер енгізу.
- Шағын агробизнеске жеткізілетін өндіріс құралдарына салынатын қосылған құн салығының жүктемесін азайту.
- Шағын агробизнес субъектілерінен ауыл шаруашылығы өнімін сатып алушылар үшін ҚҚС-ты жеңілдетілген тәртіппен қолдану мүмкіндігін қарастыру.
Ішкі өндірушіні қорғау және баға теңгерімі
Мемлекеттік реттеудің маңызды бағыттарының бірі — отандық тауар өндірушілерді импорттық бәсекеден қорғау және ауыл шаруашылығы өнімдері мен өнеркәсіптік ресурстар бағасының алшақтығын азайту. Бұл үшін агробизнестік кәсіпорындардың нақты экономикалық ахуалына сай негізделген бағдарламалар қабылдау және материалдық-техникалық ресурстар жеткізушілерімен баға бойынша келісім тетіктерін дамыту қажет.
Қазіргі ауыл шаруашылығы рыногында техника, технология, тыңайтқыш, пестицид сияқты ресурстарға сұраныс жоғары, алайда көп жағдайда қаржы жетіспейді. Халықаралық рынокқа шығу да күрделі: бәсеке жоғары, кедендік және әкімшілік кедергілер бар. Сондықтан ішкі рыноктағы теңгерімді сақтайтын саясаттың маңызы артады.
Ауылдық несие серіктестіктері тәжірибесі
Облыста құрылған 10 ауылдық несие серіктестігінің 6-уы жұмыс істейді. Олардың қатарында «Агронесие Ордабасы», «Сайрам-несие», «Шардара-несие», «Асықата-несие», «Сарыағаш-несие» және «Қазығұрт-несие» сияқты құрылымдар бар.
Соңғы екі жарым жыл ішінде ауылдық несие серіктестіктері құрылтайшыларына мал және егін шаруашылығын дамытуға 675,2 млн теңге несие бөлді. Отырар, Бәйдібек, Созақ аудандары мен Кентау қаласында серіктестік құруға қатысты құжаттар салалық органдарда қаралу үстінде.
Жалпы алғанда, жағдайды жеңілдетудің тиімді жолдарының бірі — мемлекеттік несиелендіруді күшейту немесе шетелдік инвестицияны тарта отырып, мемлекеттің кепілімен қаржыны (оның бір бөлігін несие ретінде) аграрлық секторға қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға бағыттау. Бұл шара ауыл шаруашылығы өнімі бағасы мен оған қажет өнеркәсіптік тауарлар бағасының арасындағы алшақтықты төмендетуге көмектеседі.
Құқықтық қорғау: шағын агробизнестің тұрақты дамуының негізі
Шағын агробизнес субъектілерін қолдаудың маңызды тәсілдерінің бірі — олардың қызметін құқықтық тұрғыдан сенімді қорғау. Әлемдік тәжірибеде мемлекеттік қолдау тек тіркеу, салық салу немесе несиелендіру сияқты жекелеген шаралармен шектелмейді: шаруашылықтардың әлеуметтік-құқықтық және экономикалық қатынастары заңнамалық деңгейде реттелгенде ғана тиімді жүйе қалыптасады.
Қазақстанда шағын бизнесті, соның ішінде шағын агробизнесті қолдау және қорғауға қатысты құқықтық негіз бар болғанымен, көптеген нормалар бұл сектордың қалыптасу жағдайына толық сәйкес келе бермейді. Заңнаманың жетілмегендігі шағын бизнестің мәдени және институционалдық дамуын тежейді. Қолданыстағы нормативтік-құқықтық актілер толық қамтымаған, тауар өндірушілер үшін елеулі кедергі болып отырған мәселелер әлі де жеткілікті.