Сукулук ескерткіштері Солтүстік Қырғызстандағы металл өндірісінің дамуындағы баспалдақтар іспеттес
Климаттық өзгеріс және шаруашылықтың қайта құрылуы
Қола дәуірінде өлкемізде климат біртіндеп өзгерді. Дәл осы өзгеріс экономиканың қайта құрылуына ең басты түрткі болды. Ұзаққа созылған салқын әрі ылғалды кезеңнің орнына жылылық пен қуаңшылыққа қарай ауысқан, мың жылдан астам уақытқа созылған жаңа дәуір басталды.
Қуаңшылық күшейген сайын өзендердің суы тартылып, жайылымдардағы шүйгін алаңқайлар құрғай түсті, көлдердің деңгейі төмендеді. Соның салдарынан солтүстік жартышар құрлықтарының жалпы ылғалдылығы азайды.
Нәтижесінде б.з.д. II мыңжылдықтың ортасында Батыс және Орталық Қазақстандағы ұзақ мерзімді қоныстарда сумен қамтудың жаңа тәсілі қалыптасты: құдық қазу кең тарай бастады. Бұл жаңалық, әсіресе, мал шаруашылығының басым бағытқа айналуына жол ашты.
Андронов мәдениеті: ортақ кеңістіктегі ұқсас шаруашылық
Қола дәуірінде Сібір, Жайық өңірі, Қазақстан және Орта Азияның ұлан-ғайыр далаларында біртекті шаруашылық түрлері қалыптасты. Тегі мен тарихи тағдырлары ортақ тайпалар осы кеңістікте қатар өмір сүріп, археологияда «Андронов» деп аталатын жарқын мәдениетті мұраға қалдырды.
Айқындаушы этнографиялық белгілер
Жерлеу ғұрпы
Зираттар тас қоршаулар түрінде салынды: тікбұрышты, дөңгелек, сопақша үлгілер кездесті. Кей өңірлерде, әсіресе Орал маңында, қоршаулардың орнына оба үйілді.
Керамика және өрнек
Балшық ыдыстардың түбі көбіне жайпақ, сыртқы беті геометриялық өрнектермен безендірілді. Бұл стиль кең аумаққа таралып, мәдени бірліктің белгісіне айналды.
Металл бұйымдар
Қола және мыс бұйымдардың түрлері мол болды; әшекей мен құрал-сайман қатар дамыды. Кейде алтынмен қаптау да қолданылған.
Қоныстану және байланыс
Мәдени үлгілер Алтай арқылы Тәңірі тауына, Семей аймағына және одан әрі Орта Азияға тарады. Әртүрлі өңір ескерткіштеріндегі ұқсастықтар осы ықпалдастықты айғақтайды.
Андронов тайпалары өлген адамды кейде өртеп, кейде қазылған төртбұрышты шұңқырға немесе жәшікке бүйірімен жатқызып, қол-аяғын бүгіп жерледі. Сәндік заттар ішінде киімге тағылатын көзілдірік тәрізді салпыншақтар ерекше көзге түседі.
Алтай және Тәңірі тауы: ықпал арналары мен жергілікті ерекшелік
Алтай аумағындағы Андронов мәдениеті Сары-Бұлақ, Клепик, Қызыл-Яр қорғандары және Каменогорск өңірінің керамикалық олжаларымен сипатталады. Бұл жерден табылған мыс пен қола бұйымдардың кейбірі толықтай немесе жартылай алтынмен қапталған. Мұндай туындылар бір жағынан Қазақстандағы үлгілерді, екінші жағынан Енесей өңірінің мотивтерін еске түсіреді.
Алтай қолөнері және ресурстық база
Пышақ, жүзік, білезік сияқты бұйымдар жиі кездеседі. Алтай өңірі б.з.д. II мыңжылдықта-ақ алтын өндіру орталықтарының біріне айналды. Сонымен бірге табақтар мен құмыралардан Афанасьев мәдениетінің ықпалы сезіледі.
Ортақ қабірстан дәстүрі жақсы сақталғанымен, бұл құбылысты әлеуметтік тұрғыдан «аңшылықпен ғана шектелген өмір салты» деп түсіндіру дәл болмайды. Бұл кезеңде айқын нәсілдік араласу байқалмауы дәстүрдің тұрақтылығын күшейткен болуы мүмкін.
Тәңірі тауы және Арпа өзені аңғары
Тәңірі тауының 3000 метр биіктігіндегі Арпа өзені жағалауынан табылған ыдыстар мен балталар Андронов мәдениетінің белгілерін айқын көрсетеді. Бурма-Чаптағы мазарды қазу кезінде мүрде жанынан балық бейнелі керамика табылған.
Бұл мәдени үлгілердің таралу жолы ретінде Алтай таулары аталады. Семей мен Тәңірі тауы аймақтарының Алтай өңірі ықпалында болуы осы тұжырымды күшейтеді.
Семейдің оңтүстігіндегі Шыңғыс тауы маңындағы Сарыкөл қорғандары айрықша аталады: мұндай деңгейлес қорғандар бүкіл Орта Азияда сирек. Сонымен қатар Сукулук, Талас аңғары, Ташкент ескерткіштеріндегі ұқсастықтар, Арпа бойындағы қорғандардың Ташкент мәдениетіне жақындығы және Шу өңірі тұрғындарының қуатты Андронов ықпалына түскені де назар аударады.
Сібір кеңістігі және материалдық мәдениет кешені
Б.з.д. 1700–1200 жылдар аралығы Сібірдегі қола дәуірінің маңызды кезеңі ретінде сипатталады. Қазба деректері мазар үстінің жалпақ тастармен немесе ағашпен жабылғанын, ал қабір үстіне дөңгелете тастар тізіліп қойылғанын көрсетеді.
Ең танымал артефактілер
Ыдыстар
Кең ауызды, жайпақ табанды, тұтқасыз; ұшбұрышты немесе «зонтик» тәрізді өрнектермен безендірілген.
Тас және сүйек бұйымдар
Қалақшалар, оқ ұштары, сүйек инелер, қабыршақтан жасалған ұсақ әшекейлер.
Қару-жарақ және құрал
Тұтас тұтқалы қанжарлар, балталар және өзге де металдан жасалған саймандар.
Алғашқы алтын
Сібірде алтын бұйымдардың алғаш көрінуі дәл осы дәуірмен байланыстырылады.
Бұл кезеңде үй жануарларының қатарында жылқы, сиыр, қоймен бірге түйе де аталады. Алтайда Андронов мәдениеті б.з.д. 1200–700 жылдар аралығында айқынырақ көріне бастайды. Кей зерттеулер бұл мәдениетті Батыс Түркістаннан көшіп келген түркі тайпалары әкелді десе, басқа пікірлер оның бастауын Қазақстаннан іздейді. Қалай болғанда да, мәдениетті қалыптастырған қауымдардың алтайлықтармен туыстығы жиі атап көрсетіледі.
Петровка мәдениеті және Андроновқа дейінгі негіз
Далалық аймақтардағы энеолит тұрғындары климаттық аридизация салдарынан дағдарысқа ұшырап, Есіл мен Тобыл секілді өзен аңғарларындағы этномәдени ортаға бейімделуге мәжбүр болды. Алайда бұл өңірде орманды-далалық ерекшеліктерге байланысты бұрыннан қалыптасқан шаруашылық-мәдени тип бар еді.
Петровка (Нұрамен қатар б.з.д. XVII ғғ. шеңберінде аталатын) шаруашылық моделі егіншілік пен малшылықты ұштастырды. Металл қолдану қажеттігі өндірісті дамытты, бірақ батыстағы көршілермен қатынастың салыстырмалы тұрақтылығы әскери-құрылыстарға сұранысты төмендеткен болуы ықтимал.
Петровка мәдениеті б.з.д. XVIII–XVI ғасырларда қалыптасып, Солтүстік, Орталық, Батыс Қазақстанға және Оңтүстік Оралға дейін тарады. Оған Шығыс Еуропа мәдениеттерінің, соның ішінде катакомбалық дәстүрдің ықпалы сезіледі.
Жалпы алғанда, дамыған қола дәуірінде Андронов мәдениетінің қалыптасуына біртекті этникалық қауымдардың белсенді қимылы және олардың ортақ географиялық кеңістікте шоғырлануы елеулі әсер етті.
Шаруашылық эволюциясы: малшылық, егіншілік және металлургия
Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы мен I мыңжылдықтың басында Андронов тайпаларының тұрмыс-тіршілігі өзгеріске түсті. Бұл өзгерістер жаңа шаруашылық негізімен байланысты болды: әуелі жайлаулық, кейін көшпелі мал өсіру жүйесі басымдық ала бастады.
Мал шаруашылығы
Үй жануарларын қолға үйрету неолиттен басталған. Қола дәуірінде мал саны артып, жайлауда бағу кеңейді. Соңғы кезеңде Қазақстан даласында көшпелі мал шаруашылығы қалыптасты.
Егіншілік
Неолиттен бері дамыған кетпендік егіншілік малшылықпен салыстырғанда қосалқы рөл атқарса да, азық-түлік алудың маңызды көзі болды. Усть-Нарымнан табылған қыстырма орақтар, соңғы қола дәуіріндегі қола және мыс орақтар мен шалғылар бұл бағыттың дамығанын көрсетеді.
Негізінен бидай, қара бидай және тары өсірілді.
Өндіріс және айырбас
Мыс балқыту, керамика жасау, кен кәсібі мен металл өндіру кеңейіп, тайпалар арасындағы айырбасқа мүмкіндік берді. Жылқыны мініске үйрету және көлік ретінде қолдану айырбас ауқымын ұлғайтты.
Соңғы қола дәуірінде көшпелі өмір салтының күшеюіне байланысты Күнге табынумен қатар Ай мен Жұлдыздарға табыну сенімдері де тарады: түнгі көшу кезінде бағытты аспан денелеріне қарап айқындау тәжірибесі қалыптасты.
Орталық Қазақстан: Нұра, Атасу және Дәндібай-Беғазы
Орталық Қазақстандағы Андронов тайпалары дамуында екі кезең айқындалады: алдыңғысы — Нұра, ортаңғысы — Атасу кезеңі. Ал соңғы қола дәуірінде (б.з.д. X–VIII ғасырлар) олар анағұрлым жоғары деңгейдегі Дәндібай-Беғазы мәдениетін қалыптастырды.
Аймақаралық байланыстар және жергілікті өзек
Соңғы қола дәуіріндегі Орталық Қазақстан тайпалары Оңтүстік Орал сыртындағы, Алтай мен Енесейдегі туыс қауымдармен тығыз байланыста дамыды. Керамика, қола құралдар, тұрмыстық және сәндік бұйымдардың ұқсастығы мәдени-экономикалық қарым-қатынастың болғанын дәлелдейді.
Бұл алмасуда Қазақстан палеометалы — мыс, қалайы, алтын — маңызды дәнекер қызметін атқарды. Сонымен бірге мәдениеттің өзіндік белгілері оның негізінен жергілікті жерде қалыптасқанын аңғартады.
Солтүстік және Батыс Қазақстан: қоныстар, қорымдар, отырықшылық
Қола дәуірінде Солтүстік және Батыс Қазақстан тайпаларының тарихи дамуы өзара тығыз байланыста өтті. Б.з.д. II мыңжылдықтағы андроновтық (алакөлдік) тайпалардың шаруашылығының негізі мал өсіру және кетпендік егіншілік болды.
Бұл өңірлерде 150-ден аса қоныс, 200-ге жуық қорым және 300-ге тарта қабір зерттелді. Неғұрлым жақсы зерттелген нысандардың қатарында Вишневка-1 шағын қонысы (Петропавл маңы) мен Бескөл селосы аталады. Халықтың отырықшы сипаты басымырақ болды.
Түгіскен кесенелері: дәстүр мен сәулет тәжірибесінің түйіскен жері
Қазақстанның соңғы қола дәуіріндегі ең көрнекті ескерткіштердің бірі — Аралдың шығыс өңіріндегі Түгіскен кесенелері. Олардың салыну мерзімін шамамен б.з.д. IX ғасырмен байланыстыруға болады. Бұл кешен құрылыс техникасының дамығанын көрсетеді.
Андронов дәстүрінің айқын іздері
- Кесенелер мен жапсарлас қоршаулардың жоспарлануы.
- Кіреберістердің шығысқа қаратылуы және жерлеу бағдарлары.
- Жерлеу рәсіміндегі шеңбер тәрізді элементтердің қатар қолданылуы.
- Ыдыстардың дәстүрлі андроновтық үлгілері мен өрнектеу мәнері.
Орталық Азияның кең панорамасы: егінші мен малшы өркениеттерінің тоғысуы
Қола дәуірінде Сібірден бастап Орталық Азияның түкпір-түкпіріне дейін малшы-егінші тайпалардың ірі қауымдары қалыптасып, көршілес аумақтарға тарады. Андронов үлгісіндегі тайпалар Солтүстік Қырғызстанға қоныстанып, Ферғана арқылы Әмудария мен Заравшанның төменгі ағыстарына дейін жеткені айтылады.
Оңтүстіктегі отырықшы егіншілер ескерткіштерінде далалық мал өсірушілермен байланыс белгілері байқалады. Бұл өзара ықпалдастықтың бір айқын көрінісі — Түгіскен кесенелеріндегі шикі кірпіштен салу дәстүрі.
Материалдық мәдениет көздері
Еңбек құралдары, тұрақтар, қабірлер
Түркістанның оңтүстігі мен Мәуараннахр өңірінде қола дәуірінің мәдениеті негізінен осы үш категория арқылы сипатталады.
Жартас суреттері және керамика
Культтік рәсімдер, садақ ұстаған аңшылар мен аңдар бейнелері ұсақ нүкте тәрізді ойықтармен түсірілген. Орнаментті қыш ыдыстардың бір бөлігі Анау керамикасына, екіншісі афанасьевтік типке жақын.
Өзендердің төменгі ағыстарында суармалы егіншілік дамып, жылқы, сиыр, ешкі, қой, түйе өсірілгені айтылады. Кейбір өрнекті ыдыстардың Элам мәдениетімен ұқсастығы да назарға алынады.
Хорезм: Таза-Бағ және Су-Ярган мәдениеттері
Хорезмде Таза-Бағ мәдениеті Кельтеминар дәстүрінен кейін орныққан қола дәуірі ескерткіштері ретінде сипатталады. Климаттық өзгерістер Кельтеминар мәдениетінің жойылуына ықпал еткен. Жаңа мәдениетті микролиттік заттар, кейбір мыс бұйымдары және үшбұрышты әрі меандр тәрізді өрнектермен безендірілген ыдыстар айқындайды.
Таза-Бағ мәдениетінің Узбойда, Қазақстанда және Сібірде көрінуі аймақаралық байланыстарды көрсетеді. Бұл кезеңде Хорезм Андронов мәдени ықпалына едәуір тартылған.
Су-Ярган мәдениеті: оңтүстік ықпалының күшеюі
Б.з.д. II мыңжылдықтың екінші жартысында қалыптасқан Су-Ярган мәдениетінде қой мен сиыр сүйектері, жайпақ табанды сары және қызыл түсті ыдыстар жиірек кездесіп, ол Таза-Бағ дәстүрінен ажырай түседі және II Анау керамикасына жақындайды.
Осы кезеңде Хорезмге оңтүстіктен кейбір қауымдардың келуі ықтимал. Таза-Бағ мәдениетінің Орталық Азия және Сібірмен байланысына қарамастан, Су-Ярган мәдениеті Иран дәстүрінің ықпалында ұзақ сақталғаны айтылады.
Металлургия ауқымы және деректемелердің жаңаруы
Соңғы онжылдықтарда мыс балқыту, қыш құмыра жасау, кен кәсібі, металл өндіру, сондай-ақ мал шаруашылығы, аң аулау, егіншілік және үй кәсіптері жөніндегі деректер толықтырылды. Есептердің біріне сүйенсек, Жезқазған өңірінде балқытылған мыстың көлемі шамамен 100 мың тоннаға жеткен.
Кен өндірудің өлшемдері
Успенск мыс кенішінен 200 мың тонна руда шығарылғаны, ал Имантау кен орнынан ежелде 48 мың тонна мыс рудасы қазылып алынғаны айтылады. Көбіне мысы мен қалайысы мол тотыққан руда (малахит, азурит, касситерит) өндірілген.
Кен орындарының аумағы мен шығарылған руда көлемі мыс, қалайы және алтын кеніштерінің талай ғасыр бойы пайдаланылғанын көрсетеді. Бұл өндіріс ішкі қажеттілікті ғана өтемей, металды құйма және дайын бұйым түрінде айырбасқа шығаруға мүмкіндік берді.
Қорытынды байлам: кең ауқымды бірлестіктер және мәдени сабақтастық
Қола дәуірі кеңістігінде — Сібірден Орталық Азияға дейін — ірі қауымдардың құрылуы, шаруашылықтың малшылық-егіншілік үлгісінде дамуы және мәдени белгілердің (жерлеу, керамика, металл) ұқсастығы байқалады. Бұл үрдістердің өзегінде климаттық өзгеріс, су тапшылығына берілген технологиялық жауаптар, металлургияның өсуі және айырбастың күшеюі тұр.
Қола дәуірінің Феодоров және Алакөл кезеңдерінің керамика өрнектеріндегі кейбір мотивтердің қазақ халқының дәстүрлі тоқыма және киіз бұйымдарына ұқсастығы мәдени сабақтастыққа назар аудартады.