Сауда жағдапы
Мемлекеттің әлемдік нарықтағы жетістіктері мен жалпы іс-әрекеттерінің айнасы ретінде төлем балансын қарастыруға болады. Төлем балансына елдің халықаралық экономикалық қатынастарының сандық көрінісі — экспорт пен импорт, табыс қозғалысы, капитал ағымы, резервтердің өзгерісі сияқты көрсеткіштер кіреді.
Валюта қорының құрамына, анықтама бойынша, операциялар балансы және капитал қозғалысының балансы жатады.
Төлем балансы: мағынасы және құрылымы
Елдің барлық сыртқы сауда операциялары мен өзге де халықаралық мәмілелері төлем балансында көрініс табады. Егер экспорт (тауарлар мен қызметтер экспорты) импорттан артық болса, төлем балансы активті (оң) деп аталады; ал экспорт импорттан кем болса — пассивті (теріс) сальдо байқалады. Оң сальдо импортты төлеуге қажетті валютамен қамтамасыз етуге көмектеседі.
Негізгі бөлімдері
- Ағымдағы операциялар: сауда, табыс қозғалысы, мемлекеттік және жеке аударымдар.
- Капитал қозғалысы: ұзақ мерзімді инвестициялар (тікелей, қоржындық) және қысқа мерзімді капитал ағымдары.
- Тұрақтандырушы тармақ: резервтерді қайта бағалау мен қозғалысы, ХВҚ қаражатын пайдалану, басқа қаржы көздері.
- Резервтердің соңғы өзгерісі: алтын, валюта, несиелер көлемінің өзгеруі.
Маңызды ескерту
Төлем балансының сальдосы — өз алдына статистикалық көрсеткіш. Оның экономикаға ықпалы валюта айналымы және айырбас бағамы арқылы, яғни сыртқы сауда мен капитал қозғалысын қаржыландыру мүмкіндігі арқылы көрінеді.
Қазақстан көрсеткіштері (1998–2001)
Төмендегі деректерге сүйенсек, Қазақстан Республикасында 1998 жылы сауда баланс сальдосы теріс болды, ал кейінгі жылдары оң сальдо байқалады. 1998 жылы экспорт импорттан төмен болып, валюта тапшылығы орын алды. Дегенмен тапшылық көлемі үлкен болмағандықтан және ұзақ мерзімге созылмағандықтан, экономикаға әсері шектеулі болды.
| Көрсеткіш | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 |
|---|---|---|---|---|
| Ішкі жалпы өнім, млрд тг | 1733,3 | 2016,5 | 2596,0 | 3285,4 |
| Экспорт, млн АҚШ долл. | 5870,6 | 5988,5 | 9615,4 | 8646,9 |
| Импорт, млн АҚШ долл. | 6671,5 | 5648,3 | 6849,8 | 6363,0 |
| Сауда баланс сальдосы, ҚР | -800,9 | 343,7 | 2765,6 | 2283,9 |
| Теңгенің бағамы (кезең аяғында) | 83,8 | 138,2 | 144,5 | 153,2 |
| Орташа бағам (кезең бойынша) | 78,3 | 119,5 | 142,1 | 146,7 |
Валюта нарығы не үшін қажет?
Ұлттық валюта, әдетте, өз мемлекетінің аумағында ғана заңды төлем құралы болып саналады. Мысалы, Қазақстанның ұлттық валютасы — теңге — Ресей аумағында тікелей төлем ретінде қабылданбайды, өйткені Ресейде заңды төлем құралы ретінде рубль қолданылады.
Қарапайым мысал
Қазақстандық компания Ресейдегі сатып алушыға қант сатты делік. Қазақстандық жеткізуші өз елінде салықты, жалақыны және басқа төлемдерді теңгемен төлейтіндіктен, келісім бойынша төлемнің теңгемен түсуі қажет болуы мүмкін. Ал сатып алушыда — рубль. Осы айырмашылық валютаны айырбастауды талап етеді, ал бұл қажеттілікті валюта нарығы қамтамасыз етеді.
Валюта айырбасы белгілі бір бағам арқылы жүреді. Айырбас бағамы — бір ел валютасының екінші ел валютасына шаққандағы қатынасы. Мысалы: 153 тг = 1$, 70 тг = 1 DM, 4 тг = 1 RR (шартты түрде).
Валюта бағамын қалыптастыру тәсілдері
1) Еркін айырбас бағамы
Еркін бағам режимінде валюта бағамы сұраныс пен ұсыныстың әсерінен қалыптасады. Нарықтағы теңгерім өзгерсе, бағам да соған сәйкес бейімделеді.
2) Тағайындалатын (бекітілетін) бағам
Бұл режимде бағам белгілі бір деңгейде мемлекеттік органдар арқылы бекітіледі немесе қатаң басқарылатын дәлізде ұсталады. Мақсат — құбылмалылықты төмендету және болжамдылықты арттыру.
Сұраныс пен ұсыныс қалай әсер етеді? (рубль мысалы)
Бірінші жағдай: рубльге сұраныс төмендейді. Бұл рубльдің арзандауына әкеледі, сәйкесінше Ресей тауарлары да қазақстандық тұтынушылар үшін салыстырмалы түрде арзандайды. Нәтижесінде Ресей тауарларына сұраныс өсіп, рубльге деген сұраныс қайтадан күшеюі мүмкін.
Екінші жағдай: рубль ұсынысы азаяды. Қазақстандық тауарлар салыстырмалы түрде арзан болып көрініп, оларға сұраныс артады. Бұл теңгеге деген сұранысты күшейтіп, бағамға ықпал етеді.
Еркін бағамға әсер ететін негізгі факторлар
Тұтынушы талғамының өзгеруі
Белгілі бір елдің тауарына қызығушылық артса, сол ел валютасына қосымша сұраныс пайда болады. Мысалы, америкалық автокөліктердің беделі өссе, доллар сұранысы да күшеюі мүмкін. Ал Қазақстанға Ресейден туристер көп келсе, рубль ұсынысы көбейіп, рубль арзандауы ықтимал.
Табыстың салыстырмалы өзгеруі
Бір елдің ұлттық табысы салыстырмалы түрде тез өссе, импорт ұлғаюы мүмкін. Импорт өскен сайын шетел валютасына сұраныс артып, ұлттық валюта бағамына төмендетуші қысым түсуі ықтимал.
Бағаның салыстырмалы өзгеруі
Егер Қазақстанда баға өсіп, ал Ресейде баға тұрақты қалса, қазақстандықтар салыстырмалы арзан ресейлік тауарларды көбірек тұтынуға ұмтылады. Бұл рубльге сұранысты өсіріп, теңгенің әлсіреуіне ықпал етуі мүмкін.
Нақты пайыздық мөлшерлемелер
Егер Қазақстанда инфляцияны тежеу үшін қатаң ақша-несие саясаты жүргізіліп, нақты пайыздық мөлшерлеме басқа елдерден жоғары болса, Қазақстанға капитал ағымы ұлғаюы мүмкін. Бұл инвесторларды теңгеге сұраныс жасауға итермелейді (елдегі тәуекел деңгейі қолайлы болса).
Алыпсатарлық (күтілімдер)
Экономикалық өсім, инфляция және пайыздық мөлшерлеме туралы күтілімдер валютаға қысым түсіреді. Мысалы, инфляция өседі немесе теңге құнсызданады деген қауіп күшейсе, теңгесі бар тұлғалар қаражатын «тұрақтырақ» валютаға ауыстыруға тырысады. Нәтижесінде шетел валютасына сұраныс артып, ол қымбаттайды.
Еркін бағамның артықшылығы: автоматты түзетілу
Еркін бағамды жақтаушылардың негізгі уәжі — бағам нарық арқылы өзгеріп, төлем балансының тапшылығы мен артықшылығы уақыт өте өздігінен теңгеріледі. Мысалы, белгілі бір себеппен шетел валютасына сұраныс өссе, бағам көтеріледі. Бұл импортты салыстырмалы түрде қымбаттатып, экспортты тартымды етеді де, тапшылықты азайту бағытына жұмыс істейді.
Еркін айырбас бағамының кемшіліктері
Белгісіздік және сауданың қиындауы
Бағамның күрт өзгеруі келісімшарт тәуекелін арттырады. Мысалы, кәсіпкер 90 мың долларға жабдық алуға келіскен кезде 1$ = 79 тг деп есептеп, ал төлем кезінде 1$ = 150 тг болса, шығын айтарлықтай өседі.
Сыртқы жағдайға тәуелділік
Ел экономикасы халықаралық нарықтағы өзгерістерге, капитал ағымына және сыртқы валюта конъюнктурасына көбірек тәуелді болуы мүмкін.
Тұрақсыздықтың ішкі әсері
Құбылмалылық өндіріс шығындарын, баға деңгейін және инвестициялық жоспарлауды қиындатып, ішкі нарыққа жағымсыз әсер етуі ықтимал.