Түркі ғалымдары мен мәдениет

Әдебиет: рухани болмысты жеткізетін өзек

1990-жылдардан бастап әдеби байланыстардың жаңа кезеңі басталды. Оның негізгі қозғаушы күші – Қазақстан Жазушылар одағы өкілдерінің, көрнекті қаламгерлердің, әдебиеттанушылар мен түркітанушы ғалымдардың Түркияға сапарлары барысында қол жеткен келісімдер және олардың нақты іске асуы.

Алғашқыда бұл кездесулер өзара таныстық пен ниет деңгейінде өрбісе, біртіндеп жүйелі шараларға ұласты: екі ел әдебиетінің таңдаулы үлгілерін таныстыру, ортақ мұраға жататын мәтіндерді ғылыми айналымға енгізу, конференциялар мен мәжілістер арқылы ортақ жоспарларды айқындау. Уақыт өте әдеби ынтымақтастық тек аудармамен шектелмей, түркі әлемінің мәдени тарихы, қазақ рухани мұрасының зерттелу деңгейі, методологиясы мен бағыттары туралы пікір алмасуға негізделді.

Аударма, конференция, тәжірибе алмасу: ықпалдастықтың кең өрісі

Қазақ–түрік әдеби байланыстарының кең тараған түрлері ретінде мына бағыттарды атауға болады: түрік тіліндегі шығармаларды қазақ тіліне, қазақ тіліндегі шығармаларды түрік тіліне аударып жариялау; халықаралық құрылтайлар мен конференциялар ұйымдастыру; ғалымдар мен мамандардың тәжірибе алмасуы; ұлттық әдебиеттің ерекшеліктерін түсіндіретін зерттеулер жазу.

1995: Түркиядағы Абай апталығы — мәдени дипломатияның үлгісі

1995 жылғы 20–27 сәуір аралығында Абайдың 150 жылдығына орай Абай апталығы Стамбұл, Анкара, Измир, Маниса сияқты Түркияның ірі саяси-мәдени және сауда-экономикалық орталықтарында кең көлемде өтті. Мерекелік шараларға Қазақстан делегациясы қатысып, құрамына мемлекеттік және мәдениет өкілдерімен қатар ғалымдар, журналистер, жазушылар, әртістер мен шығармашылық ұжымдар енді.

Ұйымдастыру жұмысына Түркия Республикасының жоғары басшылығы, Президент аппараты, Мәдениет және Білім министрлігі өкілдері, қорлар, кәсіпорындар мен қоғамдық ұйымдар тартылды. Абай шығармалары тұңғыш рет түрік тіліне аударылып, кең таралыммен жарық көрді: «Таңдамалы шығармалар» 1995 жылы Анкарада екі тілде 200 мың данамен басылып шықты. Сонымен бірге ақынның өмірі мен дүниетанымы туралы ғылыми мақалалар жинағы түрік тіліне аударылып жарияланды.

1996: Жамбылдың 150 жылдығы — ЮНЕСКО деңгейіндегі үнқатысу

Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени байланыстардың тереңдеуіне Жамбыл Жабаевтың 150 жылдығын атап өту де зор ықпал етті. ЮНЕСКО шешімімен ұйымдастырылған бұл мерейтой Қазақстанда ғана емес, ТМД елдерінде және шетелде кеңінен аталып өтті. Түркиядағы шаралар ерекше мазмұнмен өрбіді.

1996 жылғы 15 қазанда Анкарада Жамбылдың 150 жылдығына арналған жиын өтті. Оған түркиялық және қазақстандық ғалымдар мен қоғам қайраткерлері қатысты. Бұған дейін, 1996 жылдың басында, Жамбылдың таңдаулы шығармалары түрік тіліне аударылып, суреттермен безендірілген «Жамбыл» атты кітап екі тілде 350 мың данамен жарық көрді. Түркия оқу орындарында, ғылыми орталықтарда конференциялар өткізіліп, баспасөзде мақалалар жарияланды; әдеби кештер мен концерттер ұйымдастырылды.

Бұл үдерісте Қазақстанның Түркиядағы Елшілігі мен Түркияның Қазақстандағы Елшілігі екіжақты мәдени дәнекерлікті күшейту бағытында ауқымды жұмыс атқарды.

1997: Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығы және Түркиядағы басылымдар

1990-жылдардың басында Шәкәрім Құдайбердиев, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов сияқты тұлғалардың есімдері халқына қайта оралып, мұраларын насихаттау өзекті міндетке айналды. Осы кезеңде Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіровтің 100 жылдық мерейтойлары өткізіліп, ол үрдіс 1995 жылғы Абайдың, 1996 жылғы Жамбылдың 150 жылдық мерейтойларымен жалғасты. Бұл тізбектің заңды жалғасы ретінде 1997 жылы Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығы атап өтілді.

ЮНЕСКО аясында өткізілген бұл мерейтой тек Қазақстан үшін емес, әлемдік мәдениет үшін де маңызды оқиға ретінде танылды. Түркияда Әуезов есімі бұрыннан-ақ Абайды әлемге танытқан ұлы жазушы, ХХ ғасыр басындағы қазақ рухани дәстүрінің жалғастырушысы және қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтерген классик ретінде аталып келген. Осы жолы Түркияда Әуезов күндері ресми түрде ұйымдастырылды.

Түрік бұқаралық ақпарат құралдарында Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы туралы мақалалар жарияланып, мемлекеттік және жекеменшік телеарналарда фильмдер көрсетілді (TRT, TRT-Avrasya, STV және т.б.). Ататүрік Мәдениет орталығында, Қазақстан–Түркия достық қоғамында, Анкара және басқа университеттерде ғылыми-теориялық конференциялар өтті.

Ғылыми диалог: Ясауи мұрасы мен түркі поэтикасы

Айта кетерлігі, қазақ әдебиетшілері Түркиядағы әріптестерімен байланыс орнатуды тәуелсіздікке дейін-ақ бастаған. 1990 жылы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары халықаралық «Ахмет Ясауи әлемі» дөңгелек үстеліне қатысып, ғылыми баяндамалар жасады. 1991 жылы қазанда Түркияда өткен Ахмет Ясауи халықаралық симпозиумында М.Жармұхамедов «А. Ясауидің “Насаб-наме” және “Рисала” қолжазбалары туралы» баяндама жасап, түрік тарапымен «Насаб-намены» Түркияда жеке басылым етіп шығару жөнінде келісімге келгені атап өтуге тұрарлық.

Сонымен бірге, Қожа Ахмет Ясауи мұрасына арналған келесі симпозиумды 1993 жылы Алматыда өткізу жөнінде екіжақты шешім қабылданғаны айтылады (деректерде оның Қайсери қаласында өткендігі де көрсетіледі).

Әдеби байланыстар бірте-бірте жалпы өркениет пен мәдениет мәселелерін талқылауға ұласты. 1991 жылы академик З. Ахметовтің әзірлеуімен Коньяда кеңестік және түрік коллоквиумы аясында түркі поэтикасына қатысты тақырыптар ұсынылды. 1993 жылы Анкарада «Ұлы Жібек жолы» фестивалі шеңберінде өткен халықаралық әдеби симпозиумға Қазақстан тарапынан суырыпсалма ақын Ә.Қалыбекова мен М.Жармұхамедов қатысып, қазақ әдебиетіндегі ақын-жыраулар дәстүрі туралы баяндама жасады.

Түркі әлемі кеңістігіндегі ортақ тұлғалар және форумдар

Қазақ–түрік әдеби байланыстары түркі халықтарының ортақ мәдени күн тәртібімен де тығыз өрілді. Шыңғыс Айтматов – тек қырғыз әдебиетінің емес, күллі түркі әлемінің мақтанышы. Сол себепті оның мерейтойлары мен ғылыми талқылауларына Қазақстан өкілдерінің қатысуы дәстүрге айналды.

Аударма институттары: «Отау» орталығы және кітаптар арқылы жақындасу

Әдебиетті және ғылыми ойды өзара таныстыруда аударманың маңызы баға жетпес. 1998 жылдан бастап Анкарада қазақ–түрік ықпалдастығын дамытуға үлес қосып келе жатқан «Отау» ғылыми-зерттеу және аударма орталығы жұмыс істей бастады. Орталық бірқатар маңызды еңбектерді түрік тіліне және қазақ тіліне тәржімалап, таныстырылым кештерін өткізіп, мүмкіндігінше түркі әлеміндегі шаралар мен конференцияларға қатысып отырды.

Түрік қоғамын Қазақстанның тәуелсіздікке өту кезеңіндегі тарихи-саяси ахуалымен таныстыруда Н. Назарбаевтың «Ғасырлар тоғысында» кітабының түрік тіліне аударылуы маңызды қадам болды. Еңбекте КСРО ыдыраған тұстағы Қазақстан жағдайы, тәуелсіздіктің қалыптасуы және мемлекеттің стратегиялық міндеттері кеңінен талданады.

Түрік тілінен қазақ тіліне Н. К. Зейбектің «Ясауи жолы» кітабы аударылып, 1998 жылы Анкарада жарық көрді. Еңбекте Қожа Ахмет Ясауидің өмірі мен мұрасының түркі әлеміндегі орны, ислам мен ғылым, тіл, дін мен саясат сияқты өзекті тақырыптар қарастырылады. Сонымен қатар Р. Бердібайдың «Байқалдан Балқанға дейін» кітабы түрік тіліне аударылып, түркі халықтарының тіл, мәдениет, өнер тұтастығы мәселелерін кең аяда талдайды.

2000 жылы Зия Гөкалптың 1924 жылы жазылған «Түрікшілдік негіздері» еңбегі қазақ тіліне аударылды. Онда түрікшілдіктің бағдарлары, теориясы мен бағдарламасы жүйеленеді. Қазақ оқырманын түрік мәдениеті мен менталитетіне жақындату мақсатында «Ататүрік» және өзге де еңбектер кітапханаларға таратылды. 1999 жылы Шымкентте Мехмет Фуат Көпрулүдің Ахмет Ясауи қызметіне арналған кітаптары аударылып, басылып шықты.

Қорытынды мән: танысу кеңейген сайын ынтымақтастық нығаяды

Қазақстан мен Түркия арасындағы әдеби және ғылыми ықпалдастықтың мәні — екі қоғамның бір-бірін тұлғалар шығармашылығы, ортақ мұра, аударма және академиялық диалог арқылы тереңірек тануында. Осы таным кеңейген сайын, мәдени жақындасу да берік арнаға түсіп, өзара ынтымақтастықты күшейтетін нақты дәнекерге айналады.