Каспийдің жоғары деңгейде ластануының көптеген себептері баршылық
Каспий — болашақ. Болашақ — ұрпаққа аманат
Каспий теңізі — ішкі континентте орналасқан, әлемдегі ең үлкен тұйық су айдыны. Ол ешбір әлемдік мұхитпен жалғаспаған. Ауданы шамамен 398 000 км². Еуразияның қақ ортасында жатқан бұл теңіз — табиғаттың бірегей жаратылысы әрі аймақтың өмірлік маңызды тірегі.
Экожүйенің нәзіктігі
Каспий — өте сезімтал экожүйе. Соңғы онжылдықта антропогендік және биохимиялық факторлардың әсері күшейіп, теңіздің жалпы жағдайы, әсіресе солтүстік-шығыс бөлігінде айтарлықтай нашарлады.
Дағдарыс алдындағы жағдай
Сараптамалық бағалаулар бойынша, Каспий экожүйесінің жағдайы дағдарыс алдындағы деңгейде. Солтүстік-шығыста мұнай өндіруге байланысты кіші су қоймаларын салу жоспарлары табиғи ортаны кең ауқымда әлсіретуі мүмкін.
Тұйық бассейн тәуекелі
Бассейннің тұйық болуы ластаушы заттардың «шайылып кетуін» қиындатады. Сондықтан аз ғана ластанудың өзі ұзақ мерзімге созылып, табиғи қалпына келу үдерісін баяулатады.
Ластанудың негізгі себептері
Каспийдің жоғары деңгейде ластануы бір ғана фактормен түсіндірілмейді. Негізгі себептердің қатарында: теңіз түбіндегі көмірсутегі қорының болуы, халық пен өндірістің жоғары тығыздығы, құятын өзендер бойындағы ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы, «өзен–теңіз» жүйесінде айқын геохимиялық тосқауылдың әлсіздігі және бассейннің тұйықтығы бар.
Табиғи және техногендік арналар
Мұнай мен фенол сияқты ластаушылардың аз мөлшері табиғи үдерістердің нәтижесінде де теңіз суына түсуі мүмкін. Алайда негізгі қауіп — өндірістік ықпал мен жүйелі антропогендік қысымның артуы.
Басты ластаушы: мұнай
Теңіздің басты ластаушысы — мұнай. Мұнай — өзіне тән иісі бар, қара-қоңыр түсті, тұтқыр майлы сұйықтық. Мұнай өнімдері көмірсутектердің күрделі қоспасынан тұрады және экожүйеге көпқабатты әсер етеді.
Су бетінде пленка түзу
Су бетіне жайылған жұқа мұнай пленкасы микроорганизмдерге зиян келтіріп, қоректік тізбектің әр буынына әсер етуі мүмкін. Бұл құбылыс фитобентос пен фитопланктонның (көк-жасыл және диатомды балдырлар) дамуын тежейді.
Маңызды дерек: мұнайдың 1 тоннасы теңіз бетінің шамамен 12 км² аумағын жаба алады.
Газ алмасу мен жылу теңгерімін бұзу
Мұнай пленкасы энергия, жылу, ылғал және су мен атмосфера арасындағы газ алмасуын бұзады. Нәтижесінде су бетінің температурасы жоғарылап, оттегімен алмасу нашарлайды — бұл балықтардың көшуіне немесе қырылуына дейін апарады.
Уылдырық пен шабаққа әсері
Теңізге түскен мұнай өнімдері балықтардың уылдырығына, дернәсіліне және шабағына кері әсер етеді. Сонымен бірге қоректік базаны әлсіретіп, популяцияның табиғи жаңаруын тежейді.
Түбіне тұну және жиналу
Уақыт өте мұнайдың ұшпа компоненттері булану, еру, тотығу, эмульгирлену және биодеградация арқылы азаяды. Бірақ тотығқан мұнай түпке тұнып, тірі организмдерге ұзақ мерзімді зиян келтіруі мүмкін. Мұнайдың жиналуы қоректік тізбек бойымен жоғары ұйымдасқан жануарларға дейін жетеді.
Уыттылық тәуекелі
Мұнаймен улану қаупі оның концентрациясының өсуімен артады. Су ортасының уыттылығы белгілі бір шектен асқанда байқалады, ал мұнайдың улы компоненттері балықтардың, теңіз құстарының қырылуына әкелуі мүмкін. Ластану теңіз жануарлары еті сапасының төмендеуіне де ықпал етеді.
Мұнай-газ игеру және биоалуантүрлілікке қысым
Геоэкологиялық барлау нәтижесінде Каспий теңізінің оңтүстік жағалауына жақын аумақтарда мұнай мен газ кен орындары анықталған. Кей деректер бойынша, көмірсутек ресурстары шамамен 15 млрд көлемінде бағаланады — бұл дүниежүзінде Парсы шығанағынан кейінгі ірі аймақтардың бірі ретінде аталады.
Жеңіл және ауыр фракциялар
Жеңіл мұнай өнімдері көбіне теңіз бетінде қалса, ауыр фракциялар түбіне шөгіп, бентостық және басқа да биоэкологиялық қауымдастықтардың жойылуына себеп болуы мүмкін.
Көрсеткіштердегі құлдырау
Мамандардың бақылауларына сүйенсек, соңғы шамамен 20 жылда сайғақ саны 20 есе, ал бағалы балық түрлері 18 есе азайғаны айтылып жүр. Бұл деректер табиғи жүйеге түсетін қысымның ауқымын көрсетеді.
Катастрофа белгілері
Каспий аймағында итбалықтардың, балықтардың, құстардың және бентостық организмдердің жаппай қырылуы туралы хабарлар экологиялық дағдарыстың белгілері ретінде қарастырылады. Қауіп — бір ғана түрдің жоғалуында емес, тұтас тіршілік ортасының бұзылуында.
Аймақтық мысалдар және қабаттасатын тәуекелдер
Ластануға ұшыраған немесе тәуекелі жоғары аумақтарға Түрікменстандағы Соймон (Соймон) бухтасы, сондай-ақ Оңтүстік Каспийдің батыс жағалауындағы бірқатар учаскелер мысал бола алады. Өкінішке қарай, Оңтүстік Каспийдегі балық үйірлері мекендейтін кей аймақтар мұнай-газ аудандарымен қабаттасады — бұл экожүйеге түсетін қысымды еселейді.
Қорытынды ой
Каспий — табиғи байлық қана емес, болашақ ұрпаққа қалатын аманат. Экономикалық мүдде мен экологиялық қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдік сақталмаса, тұйық бассейндегі салдар ұзаққа созылып, қалпына келуі қиын дағдарысқа ұласуы мүмкін.