Абай жолы романынан небір ғажайып портреттер

Роман-эпопеяның тарихи шындығы және әлеуметтік кеңістігі

М. Әуезовтің әлемге әйгілі «Абай жолы» роман-эпопеясын жазуға зор шығармашылық әзірлікпен келгені шығарманың әр қырынан-ақ байқалады. Романның негізгі мақсаты — XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ауылындағы таптық қайшылық пен әлеуметтік тартыстың табиғатын кең панорамада ашу.

Ескі рулық-феодалдық заңның көріністерін, үстем тап пен езілуші тап арасындағы сан алуан қақтығысты біз романда өмірдің өз қалпындай, табиғи әрі шыншыл бейнесінде танимыз. Жазықсыз өлім жазасына кесілген Қодар оқиғасынан бастап, боранда жылқымен бірге үсіп өлген Алтыбай жылқышыға дейінгі эпизодтардың барлығы — ескі қазақ ауылындағы кедей өмірінің жанды суреттері.

«Абай жолы» арқылы XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамының түрлі өкілдерінің өмірін — байдың да, кедейдің де, молданың да, тілмаштың да тіршілігін — тұтастай көреміз. Феодалдық заманның қатал тұлғалары Құнанбай, Майбасар, Тәкежан, Әзімбай бейнелері суық қалпымен елестейді. Сонымен қатар Абай, Дәркембай, Базаралы, Ербол, Тоғжан, Әйгерім секілді кейіпкерлердің әсерлі образдары да кең тыныспен жасалған.

Романда тұлғалары іріленіп, кесек шыққан Базаралы мен Балағаздар секілді бейнелер, негізінен, кедей ауылдың намысын жыртушы ретінде көрінеді. Шығармада небір ғажайып портреттер, сан қилы мінездер мен табиғи көріністер қатар өріліп, оқырманның көз алдына тірі картина болып келеді.

Араб-парсы ықпалы және антропонимдер

Орта Азия мен Қазақстан үшін араб тілі мен мәдениетінің ықпалы өте күшті болғаны белгілі. Сондықтан қазіргі қазақ тілінің сөздік құрамында араб-парсы тілдерінен енген сөздер тобы айрықша орын алады. Бұл құбылыс «Абай жолында» да өз ізін қалдырған: романда кездесетін көптеген кісі есімдері араб-иран тілдерінен ауысқан антропонимдер болып табылады.

Мысалы, романда Ділда, Жамал, Зейнеп, Зылиха, Пәкізат, Әбдірахман, Әубәкір, Иса, Айша, Әшімқожа сияқты есімдер жиі ұшырасады.

Романдағы есімдерге қатысты мысал үзінділер

«Ол өзі Ділданың ажарына қатты риза болып, сүйсініп келген.» (І.183)
«Кішкене сары қыз Жамал етегіне бидай басын толтырып келе жатқанына қарамай, өзгелерді мазақтап күле бастады.» (ІІ.184)
«Оспанның бір ұл, бір қызы — Зейнеп.» (ІІ.35)
«Айт, шырқа!» — деп Зылиха сүйсініп сықылықтап күліп жіберді.» (І.324)
«Оспанның бір ұл, бір қызы — Әубәкір мен Пәкізат.» (ІІ.304)
«Әбдірахман көп уақыт елге келмеді.» (І.105)
«Иса ашулы болатын. Қысқа ғана жауап қатты.» (ІІ.17)
«Айша самаурынды пеш жанына көтеріп қоя салды.» (ІІ.370)
«Осы әні біте бергенде, Мұхамеджан жұрттың сұрағанын күтпестен, тамағын кенеп ап, Мұқаның домбырасына қол созды.» (І.578)
«Ал, Әмір болса сол балалардың ішіндегі әнші, өнерлісі.» (І.330)
«Ауыз үйде қазанаспа жанында самаурын қойып жатқан Жұмаш шырсылдап күліп жатыр.» (ІІ.296)
«Өздерін түртіп көшіріп жіберу керек», — деді Ахметжан. (ІІ.192)
«Кәкітайдың баласы — Жәлел.» (ІІ.544)
«Рақым ұялып, шешесін түрткілеп, “айтпа болды” дегендей, шешесіне оралып жүр.» (ІІ.174)
«Мақсұт өз үйінен білгенін баяндады.» (ІІ.565)
«Дәмежанның немересі — өткір, үлкен қара көзді, таңқы мұрын Мұрат — өзі көп тыңдайтын әжесінің әдетінше сөйлейді.» (ІІ.565)
«Сағал көз, сары жүзді, үлкен қауқа сақалды қартаң кісі — Жұман.» (ІІ.23)

Қазақ тіліндегі бейімделу: дыбыстық өзгеріс

Араб-парсы тілдерінен енген есімдер қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес әртүрлі фонетикалық өзгерістерге ұшырайтыны белгілі. Сондықтан романдағы есімдер түпнұсқа араб тіліндегі айтылыммен дәлме-дәл келеді деу қиын. Кейде есімнің жеке дыбыстары ғана емес, тіпті буындары да түсіп қалып отырады.

Кісі есімдеріне қатысты фонетикалық құбылыстар З. К. Дмитриев, Ә. Құрымжанов, Е. Бекмұхамбетов және басқа да ғалымдардың еңбектерінде кеңінен талданған. Төменде романдағы кейбір есімдердің шығу төркіні мен мағынасы қысқаша беріледі.

Мағынасы көрсетілген есімдер (қысқаша)

Ділда: араб.: «таза алтын», «алтын ақша».
Жамал: араб.: «сұлулық», «көркемдік».
Оспан: араб.: «ерлік», «батылдық».
Зылиха: араб.: «жақын», «туыс», «қарындас».
Әубәкір: араб.: «Әбу» — «әке», «Бәкір» — «тұңғыш», «кіршіксіз таза».
Пәкізат: иран.: «таза», «кіршіксіз», «аппақ».
Әбдірахман: араб.: «рақым қылушының (мейірімді Алланың) құлы».
Айша: араб.: Абубәкірдің қызы, Мұхаммед пайғамбардың жұбайының есімі.
Мұхаммед: араб.: «мақтаулы», «мадақталған».
Махмұт: араб.: «мақталған», «мақтауға тұрарлық».
Әмір: араб.: «бастық», «басқарушы».
Жәлел: араб.: «ұлы», «атақты», «құрметті».
Рақым: араб.: «мейірімді», «шапағатты».
Мақсұт: араб.: «мақсат», «талап».
Мұрат: араб.: «мақсат», «тілек», «ықылас».
Жұмаш: араб.: «қазына», «қымбат бағалы зат».
Ахмет: араб.: «мақтаулы», «мақтауға лайықты».
Әбділда: араб.: «Алланың құлы».
Мағрипа: араб.: «білім», «мәдениет», «сауаттылық» (солардың иесі).
Омар: араб.: «өмірлі», «ғұмырлы».

Есімдердің көптүрлілігі және өзгеру үлгілері

М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы араб-парсы тілдерінен енген кісі есімдері мұнымен шектелмейді. Бұдан бөлек Асан, Үсен, Мырза, Қамар сияқты көптеген есімдер бар. Олардың тұлғасы мен дыбысталу жүйесі бірнеше формада өзгеріп, қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарына едәуір жақындап, бейімделгені байқалады.

Әсіресе семантикалық не морфологиялық өзгерістерден гөрі фонетикалық өзгеріске түсуі жиі кездеседі. Мысалы, араб тіліндегі «сұлулық», «көркемдік», «әдемілік» мәнін беретін Хасан есімінің қазақ тілінде әртүрлі нұсқалары қолданыла береді: Үсен, Асан, Қасен, Хасен, Хасан, Құсни, Құсайын, Қосын. Бұл тәрізді өзгерістер араб-парсы тілдерінен енген өзге есімдерге де тән құбылыс.