Дені сау, шығармашылық тұлғаны ұғыну
Шетел психологиясының қазіргі жағдайы және дамуының негізгі тенденциялары
1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басында необихевиоризм, неофрейдизм және гештальтпсихология өз танымалдылығын біртіндеп жоғалта бастады. Бұл бағыттардың ішкі қайшылықтары мен теориялық қиындықтары бастапқы қағидаларды қайта қарауды талап етті. Сонымен қатар эксперименттік зерттеулер мен теориялық ізденістерде жаңа, нәтижелі бағыттардың пайда болуы шешуші рөл атқарды.
Танымдық әрекетті зерттеу саласында когнитивтік психология мен гуманистік психология қалыптасты. Ал адам санасы мен ми қызметін зерттеуде нейрофизиология, нейроморфология және нейропсихология сияқты салалар қарқынды дами бастады.
Когнитивтік психология: танымға қайта оралу
Когнитивтік психология АҚШ-та 1960-жылдары пайда болды. Ол бихевиоризмнің мінез-құлықты талдауда психологиялық құрамдасты (ішкі танымдық үрдістерді) шетке ығыстыруына, сондай-ақ танымдық даму мен ойлау механизмдерін елемеуіне қарсы бағытталды.
Бұл бағыт необихевиористік зерттеулердің ықпалында қалыптасып, адамның ақпаратты қабылдауы, өңдеуі және оған әртүрлі тәсілмен ықпал ететіні туралы идеяларға сүйенді.
Көрнекті өкілдері
- Дж. Брунер
- Д. Норман
- Л. Фестингер
- Ф. Хайдер
- У. Найссер
- П. Линдсей
- Г. Саймон
Гуманистік психология: тұлға, еркіндік және өзін-өзі таныту
Бихевиоризм мен психоанализге антитеза ретінде қалыптасқан ірі бағыттардың бірі — гуманистік психология. Оның негізін салушылар бихевиоризм мен психоанализдің адамды түсіндірудегі біржақтылығын түзетіп, өмірге жақын, тұлғаны тұтас қарастыратын психологияны дамытуға ұмтылды.
Бұл мектептің зерттеу нысаны ретінде дені сау және шығармашылық тұлғаны түсіну алға шықты. Мұндай міндетті сол кезеңдегі өзге мектептер жүйелі түрде мақсат етпеген еді.
А. Маслоу: өзін-өзі таныту идеясы
Гуманистік психологияның көрнекті өкілдерінің бірі — А. Маслоу. Ол адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқының негізгі қозғаушы күші ретінде өзін-өзі танытуға және өзін-өзі көрсетуге ұмтылуды қарастырды. Маслоу өз тұжырымдарын негіздеу үшін биографиялық әдісті қолдана отырып, ұлы тұлғалардың өмірбаяндарын талдады және өзін-өзі таныту қажеттілігі көбіне дені сау адамдарда айқын көрінетінін атап өтті.
Оның пікірінше, өзін-өзі таныту — туа біткен құбылыс; адамгершілік пен жақсылық жасауға бейімдік адам табиғатының өзегін құрайды. Адам осы гуманистік қажеттіліктерін іске асыра алуы тиіс.
Қажеттіліктер жіктемесі
Маслоу адам қажеттіліктерін бірнеше топқа бөлді:
- Физиологиялық қажеттіліктер
- Қауіпсіздік қажеттілігі
- Қорғаныс қажеттілігі
- Ақиқат, адамгершілік, әділеттілік қажеттілігі
Түсіндіруі бойынша, өзін-өзі таныту кеңінен көрінуі үшін бастапқы қажеттіліктер қанағаттандырылған болуы қажет.
Сын-пікір: теорияның әлсіз тұсы
Маслоу іліміндегі негізгі мәселе — егер қажеттіліктердің алғашқы үш тобы қанағаттандырылмаса, адамдарда әділеттілікке, сый-құрметке және соған ұқсас жоғары құндылықтарға деген қажеттілік қалай қалыптасатынын нақты түсіндірудің жеткіліксіздігі. Бұл тұрғыда Маслоу антропологиялық ұстаным шеңберінде қалып, қажеттіліктің әлеуметтік қырын толық аша алмады.