Заңгерлер неке шартының белең алмауының бір себебі
Неке және неке шарты: ұғымы мен мәні
Неке — отбасы құру мақсатымен заңда белгіленген тәртіппен, тараптардың ерікті әрі толық келісімі негізінде жасалатын, еркек пен әйел арасындағы тең құқықты одақ. Ол ерлі-зайыптылар арасында, ең алдымен, жеке (мүліктік емес) қатынастарды қалыптастырады.
Ерлі-зайыптылардың қалауына қарай неке шарты жасалуы мүмкін. Неке шарты — нотариус куәландыратын жазбаша келісім; ол некеге тұратын немесе некеде тұрған жұбайлардың құқықтық жағдайын, негізінен, олардың мүліктік қатынастарын айқындайды.
Неке шартының тарихи бастаулары
Ежелгі Грекия мен Рим тәжірибесі
Неке шарты алғаш Еуропа немесе Америкада ғана қалыптасты деу дұрыс емес: бұл құжаттың түп-тамыры ежелгі дәуірге кетеді. Мыңдаған жылдар бұрын Ежелгі Грекия мен Римде еркек пен әйел отбасы құрмас бұрын өзара мәміле жасап, мүліктік қатынастарды және мұрагерлік мәселелерді алдын ала келісетін. Бұл тәжірибе ұят немесе ерсі саналмай, керісінше қолдау тапқан.
Христиан діні кең тарағанға дейін мұндай келісімдер қоғамдық өмірде табиғи құбылыс ретінде қабылданған.
Еуропада қайта жаңғыруы (XII–XIX ғғ.)
XII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Австрия, Англия, Франция, Германия секілді бірқатар дамыған мемлекеттерде неке шарты институты қайта қалыптасты. Франция мен Англияда бұл тәжірибе бұрыннан қолданылып келді.
Кей елдерде некеге дейінгі мүлік пен одан түсетін табысты әйелдің туыстары пайдалана алатын жағдайлар кездескен.
Англия: common law және equity
1882 жылға дейін Англияда жұбайлардың мүліктік құқықтары көбіне common law нормаларымен реттелді. Күйеуге шыққан әйелдің өзіндік мүлікке құқығы шектеулі болды, некеден кейінгі мүліктің көп бөлігі ерінің иелігіне өтетін.
XVII ғасырдан бастап капитализмнің дамуына байланысты бұл нормалар әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерімен қайшылыққа түсті. Соның нәтижесінде әділет соттары — equity — қалыптасып, неке шарттары арқылы әйелдің мүлкінің бір бөлігі ерінің билігінен бөлек басқарылуы мүмкін болды.
Маңызды түйін
XIX ғасырдың соңына дейін Англияда мүліктік режимнің екі үлгісі қатар қолданылды:
- common law — көпшілік халық үшін
- equity — ауқатты, жоғары топ үшін
1882 жылы Парламент «Тұрмыс құрған әйелдердің меншігі туралы» заң қабылдап, әйелдің меншіктік құқықтарын айтарлықтай кеңейтті.
Ресей империясы және Польшадағы ерекшелік
Революцияға дейінгі Ресейде «неке шарты» ұғымы кең тарамаған: неке көбіне діни рәсім ретінде қабылданып, шіркеуде бекітілетін. Дегенмен мұрағат құжаттарының ішінде Петр I патшаның қызы Анна Петровнаға қатысты неке шарты жайлы дерек кездеседі.
Ресей империясының заңдар жинағында ерлі-зайыптылардың мүліктерін бөлу туралы қағидалар бекітіліп, әрқайсысына өз мүлкін басқаруға мүмкіндік берілген. Ал отбасын материалдық қамтамасыз ету міндеті көбіне еріне жүктелген.
Ресей империясының құрамындағы Польшада алдын ала неке шарты қолданылған: ол некеге дейін жасалып, нотариалды түрде куәландырылып, неке жазбасында көрсетілетін. Мұндай келісім жергілікті заңдар белгілеген мүліктік қатынастарды өзгертуге бағытталған.
Кеңестік кезең
Кеңестік кезеңде шіркеудің ықпалы әлсірегенімен, неке шартына деген көзқарас түбегейлі өзгермеді. 1918 жылы революциядан кейін алғашқы Неке және отбасы туралы кодекс қабылданды.
1969 жылғы Неке және отбасы туралы кодекс отбасындағы ата-ана мен балалар арасындағы қатынастарды қатаң регламенттеді. Ол уақытта жұбайлардың негізгі мүлкі күнделікті тұтыну заттарымен (киім, жиһаз, ыдыс-аяқ) шектеліп, жеке меншік мәселесі кең талқыланбады.
Кейін жеке меншіктің және нарықтық қатынастардың дамуына байланысты мүліктік қатынастарды құқықтық тұрғыдан нақтылау қажеттілігі күшейді.
Қазақстандағы дәстүрлі тәжірибе және қазіргі құқық
Әдет-ғұрыпқа негізделген келісімдер
Қазақстанда «неке шартына» ұқсас келісімдер болғанымен, олардың мазмұны қазіргі түсініктен өзгеше еді. Ол көбіне некеге тұру тәртібін әдет-ғұрып арқылы реттеп, болашақ жұбайлардың ата-аналары немесе қамқоршылары арасында жасалатын.
Мұндай мәміледе қалыңдыққа қалым беру көлемі (жігіт жағы төлейтін төлем) көрсетілді. Алайда қазіргі неке шартынан басты айырмашылығы — қалыңмал төленген жағдайда әйелдің ерінің мүлкіне немесе төленген ақшаға құқық берілмеген.
Кей дәуірлік түсініктер бойынша әйелдің құқықтық жағдайы шектеулі болып, ол көбіне ерінің иелігі ретінде қабылданған; ері қайтыс болғаннан кейін тектің үзілмеуі үшін әйелді қандас туыстарының біріне қосу тәрізді дәстүрлер де кездескен.
Тәуелсіздік кезеңіндегі жаңару
1990 жылдары КСРО тарағаннан кейін ТМД елдерінде неке заңнамаларын қайта қарау қажеттілігі туды. Ресейде 1995 жылдан бастап азаматтарға неке шартын жасауға мүмкіндік берілді.
Қазақстанда 1993 жылдан бастап неке шартын қолдану тәжірибесіне жол ашылды. Қазақстан заңнамасында неке шарты, негізінен, ерлі-зайыптылардың мүліктік қатынастарын реттеуге бағытталған.
Ал бірқатар мемлекеттерде неке шарты арқылы мүліктік емес қатынастарды да айқындауға талпыныстар болғаны белгілі, бірақ мұндай ережелердің құқықтық және этикалық шекарасы әр елде әртүрлі бағаланады.
Қазіргі үрдістер: неге неке шарты әрдайым кең тарала бермейді?
Қоғамдық қабылдау және практикалық себептер
Батыс елдерінде неке шартын жасау тәжірибесі кең тараған. Дегенмен Қазақстанда бұл құжаттың жиі жасалмауына бірнеше себеп әсер етеді. Заңгерлердің пікірінше, соның бірі — кеңестік кезеңнен қалған менталитет: «жоғары моральдық қағидалар», «мәңгі махаббат» ұстанымдары және мүлік туралы алдын ала сөз қозғауға ыңғайсыздық.
Сонымен қатар көптеген азаматтардың орташа табыс деңгейіне байланысты «бөлісетін» ірі активтердің аз болуы да ықпал етеді. Ал неке шарты, тәжірибеде, көбіне ажырасу кезінде мүлікті бөлу мәселесі туындағанда өзектене түседі.
Қазіргі таңда Қазақстанда неке шартын жасасу бойынша жалпыұлттық көрсеткіштер жүйелі түрде жарияланып отырмайды. Құжат нотариус арқылы куәландырылады.
Ажырасу статистикасы және әлеуметтік өзгеріс
Отбасы қатынастары тұрғысынан Қазақстан мен АҚШ-ты салыстырғанда, ажырасу деңгейі жиі талқыланады: АҚШ-та кей деректер бойынша әрбір үш некеге шамамен бір ажырасу келеді. Қазақстанда бұл көрсеткіш төменірек болғанымен, тарихи динамика қоғамның өзгерісін көрсетеді.
Мысалы, 1950 жылы жүз некеге бір ажырасу ғана келсе, 1970 жылдары тұрмыстық және әлеуметтік факторлардың әсерімен ажырасу жиілеп, шамамен алты некеге бір ажырасу деңгейіне жақындағаны айтылады.
Қазақстанда некеге тұру шарттары
Негізгі талаптар
- Некеге тұру үшін еркек пен әйелдің өзара ерікті келісімі болуы қажет.
- Тараптар неке жасына жетуі тиіс.
Неке жасын төмендету тәртібі
Дәлелді себептер болған жағдайда азаматтық хал актілерін жазу органдары (тіркеу орны бойынша) неке жасын екі жылдан аспайтын мерзімге төмендете алады.
Неке жасын төмендету туралы өтінішті некеге тұруға ниет білдірушілердің өздері немесе олардың ата-аналары, не қорғаншылары (қамқоршылары) бере алады. Өтініште неке жасын төмендету қажеттігін туғызатын себептер көрсетілуі тиіс.
Мұндай шешім барлық жағдайда некеге тұрушылардың келісімімен ғана қабылданады. Неке жасына толмағандар арасындағы некеге ата-аналарының не қорғаншыларының келісімімен ғана рұқсат етіледі.
Қорытынды ой
Неке шарты — тарихи тамыры терең құқықтық құрал. Ол отбасы құндылықтарын жоққа шығармайды, керісінше тараптардың құқықтары мен міндеттерін алдын ала нақтылап, ықтимал даулардың алдын алуға мүмкіндік береді. Қоғам өзгерген сайын отбасылық қатынастарды құқықтық тұрғыдан сауатты жоспарлау да өзекті бола түседі.