Негізгі шаруашылығы - мал шаруашылығы

Елжау және Үйсін мемлекетінің қалыптасуы

Елжау — Үйсін мемлекетінің билеушісі, әкесі — Нәнди. Үйсіндер өз хандарын Күнби деп атаған. Үйсіндермен көрші иұзилер арасында ежелден жауласу болған. Елжау әлі емшектегі кезінде иұзилер оның әкесін өлтірген.

Иұзилер сол кезеңде Ғұн мемлекетіне бағынышты еді, ал үйсіндер ғұндарға өз еркімен қосылған. Осылайша жас нәресте Елжау Мөденің қолына түсіп, ол оны өз баласындай тәрбиелейді. Елжау ер жетіп, ел басқаруға қабілетті болған кезде, Мөде оны үйсіндерге басшы етіп тағайындайды.

Дербестік және алғашқы астаналар

Үйсіндер ғұндардан біздің жыл санауымызға дейінгі III ғасырдың соңы мен II ғасырдың басында дербес мемлекет болып бөлініп шығып, өз билігін жүргізе бастайды. Алғашқы астаналары — Қызылқорған қаласы.

Елжау Үйсін мемлекетінің негізін салушы саналып, оған Ұлы Күнби лауазымы беріледі. Үйсіндер Ұлы Қытай қорғанының ар жағына қоныстанып, кейін біртіндеп Тянь-Шаньнан асып, Жұлдыз өңіріне (қазіргі Іле өзенінің бас жағы) өтеді.

Геосаяси орта және кеңею

Үйсіндердің қоныстанған аумақтары:

• Шығыста — ғұндармен,
• Солтүстік-батыста — қаңлылармен,
• Оңтүстік-батыста — Ферғанамен,
• Оңтүстікте — мемлекеттік қалалармен шектесті.

Кейінірек Мөденің ұлы Лаушан тұсында иұзилер жерінің кейбір бөліктері Үйсін ықпалына өтеді.

Мемлекеттік құрылым және тұрмыс

Үйсін мемлекетін Күнби басқарды. Басқару жүйесінде екі вассал, оң және сол қанатқа бөлінген екі қолбасшы, үш сұлтан, екі би, екі бас қазы болғаны айтылады. Халқы 120 мың отбасына жеткен.

Елжау өз сарайын Үйсіндердің екінші астанасы — Шығу қаласына салдырған. Үйсіндердің үйір-үйір жылқылары болған: дәулетті адамдарда ол 4–5 мың басқа дейін жеткені айтылады. Сондай-ақ үлкен қылқан жапырақты ормандары болған.

Мұрагерлік тартыс және билікті сақтау жолдары

Елжаудың еңбегі — үйсіндердің басын қосып, саяси әрі әскери тұрғыдан қуатты Үйсін мемлекетін құруында. Ол қайтыс болғаннан кейін таққа талас болатынын алдын ала сезген. Үлкен ұлының өлер алдындағы өтініші бойынша билікке немересі Жөншіні отырғызады. Жөншінің өз аты — Санзор (Санжар).

Дегенмен, Елжаудың екінші ұлы Дулы да таққа дәмелі болған. Елжау хандықты бірнеше аймаққа бөліп, екі аймақтың қолбасшылығын Дулы мен Жөншіге береді де, негізгі әскерді өз қолында қалдырады.

Хань әулетімен байланыс және ханшалар саясаты

Өз мемлекетін Қытай ықпалынан қорғау үшін Елжау Хань әулетінің ұсынысын қабылдап, Ши-ань ханның қызына үйленеді. Алайда ханша өзі үшін салынған сарайда жалғыз тұрған.

Немересі ер жеткенде Елжау Ши-жун қытай ханшасын Жөншіге әйелдікке береді, бірақ көп ұзамай ханша қайтыс болады. Қытай әулеті қыздарын күйеуге беруде саяси есеп ұстанған: қытай саясаты мен әулетіне бейілділікті орнықтыруға, сондай-ақ ханшалардан туған ұрпақтың кейін Қытайға қарсы шықпауына үміт артқан.

Кейін Жөнші екі рет қытай ханшасына үйленеді. Біріншісі бір қыз туғаннан кейін қайтыс болады. Одан соң Шу-Лу-Лий әулетінің немересі Жие-Ю келеді. Ол сарайға келген сәттен-ақ ықпалын күшейтіп, билікті өз қолына алады. Қан төкпегенімен, оның әрекеттері Үйсін хандығының әлсіреуіне әсер еткен. Оның тұсында төрт Күнби дүние салады. Жие-Ю 70 жасқа толғанда еліне қайтады.

Жөнші би қартайған шағында билікті Дулы ағасының ұлы Оңқайға қалдырып, Жие-Ю-ді әмеңгерлік жолымен соған береді.