Сібір өзендерінің бір бөлігін Аралға бұру
Арал теңізін сақтауға ұсынылған шаралар және олардың шектеулері
Арал теңізін апаттан сақтау үшін көптеген жобалар ұсынылғаны белгілі. Алайда олардың көпшілігі теңізді бұрынғы қалпына келтіруді емес, оны бүгінгі деңгейде ғана ұстап қалуды көздейді.
Жиі айтылатын ұсыныстар
- Сырдария мен Әмудария суларын тиімді пайдалану.
- Оңтүстіктен солтүстікке қарай Возрождение аралы бағытымен дамба салу: Кіші Аралдан тұз өндіру, ал Үлкен Аралды Сырдария мен Әмудария есебінен сақтау.
- Жел тұрғанда тұздың аспанға көтеріліп, жауын-шашынмен қайта түсуін азайту үшін жағалауларға сексеуіл және басқа жасыл желек отырғызу.
- Арал аймағын (Ирандағы тәжірибеге ұқсас) жер асты суларымен қамтамасыз ету.
- Сібір өзендерінің бір бөлігін Аралға бұру.
Неге бұл жеткіліксіз?
Бұл шаралардың теңізді бұрынғы қалпына толық келтіре алмайтыны анық. Мысалы, Сібір өзендерінің бір бөлігін Аралға тарту теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, біріншіден, аса қымбатқа түседі, екіншіден, Ресейдің келісімі мәселелі.
Баға туралы даулы бағам
Кей деректерде АҚШ, Жапония, Канада ғалымдары Арал суын бұрынғы деңгейіне жеткізу үшін 200 млрд доллар қажет деген пікір айтады. Дегенмен іргелі зерттеулер негізінде Каспий–Арал каналы жобасы үшін әлдеқайда төмен смета ұсынылады.
Каспий–Арал каналы: ғылыми-техникалық негіздеме және логика
Каспий теңізі деңгейінің бір кезеңде көтеріліп, бір кезеңде төмендеуі — ғасырлық тербеліс — бұрыннан белгілі. Соңғы көтерілу кезінде деңгей 214 см-ге өскені айтылады. Каспий жағалауындағы мемлекеттердің (Ресей, Қазақстан, Иран, Түрікменстан, Әзірбайжан) бірқатар аумақтары су астында қалып, мұнай кен орындары мен елді мекендер үшін қауіп күшейді.
Негізгі есеп
Егер Каспийдегі деңгейдің 214 см «артық қабатын» теңіздің ауданына (380 000 км²) көбейтсек, шамамен 800 км³ су шығады. Қызығы — дәл осындай көлемдегі су Аралға жетпей тұр. Демек, Каспийдегі артық суды Аралға бағыттау екі теңіз үшін де тиімді теңгерім ұсынуы мүмкін.
География
- Арал Каспийден шамамен 74 м биікте орналасқан.
- Арақашықтық шамамен 500 км.
Екі кезеңді құрылыс тұжырымы
1-кезең
Каналдың аса терең емес табанын минерал жыныстың ішінен қазып, шыққан топырақты бойлай үйіп, арнасын бетонмен қаптау ұсынылады. Осы кезеңде жылына 25 км³ су өткізуге жеткізу көзделеді.
2-кезең
Жиналған үйінді топырақты тегістеп, арнаның екі жағынан дамба көтеру арқылы канал көлемін кеңейтіп, жылына 40 км³ су өткізуге дейін ұлғайту қарастырылады.
Ұсынылған көлемдер құрылыс шығынын азайтып, энергияны үнемді қолдануға бағытталған есептерге сүйенеді. Жобалау логикасы бойынша бірінші кезеңді 3–4 жылда, ал екінші кезеңді 15–20 жыл ішінде аяқтауға болады. Алайда Каспий деңгейінің өсуі жұмысты ұзаққа қалдырмауды талап етеді; дамбаны қазумен қатар жүргізсе, толық аяқтау 5–6 жыл ішінде мүмкін делінеді.
Су балансы және ықтимал әсер
Соңғы 15 жылда Каспийге 800 км³ су қосылды делік: бұл жылына шамамен 53 км³ немесе теңіз деңгейінің жылына 14 см көтерілуін білдіреді. Егер Каспийден жылына 40 км³ су алынса, бұл көтерілуді едәуір тежейді. Аралды толтыруға қажетті 25 жыл ішінде, өсім қарқыны сақталғанның өзінде, Каспий деңгейі 3,5 м орнына шамамен 0,87 м ғана көтеріледі деген есеп айтылады. Осы мерзімде Аралға 1000 км³ су құю мүмкіндігі қарастырылады.
Энергия және инфрақұрылым құны
Канал Үстірт жоны арқылы өтетіндіктен, суды насоспен айдап, шамамен 150 м көтеру қажет болады. Канал құрылысы мен насос станцияларының жалпы шығыны 300 млн доллар деп бағаланады: оның негізгі бөлігі каналға, қалғаны насос станциялары сияқты қосымша қондырғыларға жұмсалады.
Тұздылық тәуекелі және кері канал идеясы
Судың булануы нәтижесінде Каспийден келген тұз Арал түбіне жиналып, тұздылықты арттыруы мүмкін. Егер бұл үдеріс бақылаусыз қалса, алдағы 100–150 жылда теңіздің пайдалы маңызы әлсіреуі ықтимал деген алаңдаушылық бар.
Шешім: Арал—Каспий екінші каналы
Осы қауіптің алдын алу үшін Аралдан Каспийге қарай ағатын екінші канал салу ұсынылады. Бұл жағдайда Каспий–Арал каналы теңізді сумен толтыруды қамтамасыз етсе, ал Арал—Каспий каналы тұздану балансын бірқалыпты ұстап тұруға көмектеседі.
Құны мен іске асыру уақыты
Екінші каналдың құны шамамен 30 млн доллар деп бағаланады. Насос станциясы қажет емес: арна қазылып, суға жол ашылса, еңіске қарай су өздігінен ағады. Ұзындығы негізгі каналға қарағанда 2,5 есе қысқа болады делінеді. Құрылысты ел экономикасы нығайып, Арал арнасы суға толғаннан кейін, шамамен 25–30 жылдан соң бастау ұсынылады.
Ұзақ мерзімді тепе-теңдік
Арал—Каспий каналы іске қосылған соң, Аралдың Каспийден алатын суы жылына шамамен 20 км³ көлемінде тұрақтануы мүмкін деген болжам бар. Бұл мөлшер Каспийдің су балансын түбегейлі бұзбайды делінеді.
Қаржының салыстырмасы және қоғамдық тиімділік
300 млн доллар — қазіргі жағдайда көп пе, әлде тиімді ме? Миллиондаған адам тұратын екі ірі аймақтағы экологиялық қатерді азайту үшін бұл сома «қол жетпес» деңгей емес деген уәж айтылады.
- Мысал ретінде «Стелс» үлгісіндегі америкалық бомбалаушы ұшақтың құны 840 млн доллар екені келтіріледі.
- Ла-Манш туннелінің құрылысы 80 млрд доллардан асқаны айтылады.
- Каспий жағалауындағы қазақ жеріне су деңгейінің көтерілуінен 40 млрд теңге көлемінде (мәтіндегі бағалауда 40 млн доллар) зиян келуі мүмкін делінеді.
Негізгі уәждер
- Арал — бүкіл планетаның «жанды жарасы», аса ірі экологиялық апат ошағы. Орталық Азия мен Қазақстанның тағдыры бұл мәселені дұрыс шешуге тікелей байланысты.
- Каспийді айналдыра дамба салуға кететін қаражат пайда әкелмейтін «өлі капиталға» айналуы мүмкін.
Түйін
Ортақ іске мүдделі мемлекеттер бірігіп, қажет қаржыны жинап, күрделі екі экологиялық түйіннің — Аралдың тартылуы мен Каспий деңгейінің көтерілуінің — шиеленісін бір уақытта бәсеңдетуге тиіс деген қорытынды жасалады. Аралдың суы қалпына келіп, балық шаруашылығы жанданса, экономикалық және әлеуметтік қайтарымы шығынның орнын толтыруы ықтимал.
Аралдың нақты ахуалы: деректер, динамика, салдар
Зерттеу базасы және бастапқы көрсеткіштер
Арал теңізі туралы соңғы толық зерттеулер 1946–1950 жылдарға жатады делінеді. Сол мәліметтер бойынша теңіз аумағы 66 мың км², ең ұзын бөлігі 424 км, ең енді бөлігі 292 км болған. Орташа тереңдігі 16,1 м, ең терең жері 68 м. Судың тұздылығы 10–11% шамасында көрсетіледі.
Деңгейдің төмендеуі
1960 жылы теңіздің абсолюттік биіктігі 53,4 м болса, 1967 жылы 51,66 м-ге дейін төмендегені айтылады. 1985 жылы Сырдария мен Әмударияның теңізге құюы мүлде тоқтаған.
Өзен ағысының кемуі (мысалдық қатар)
Екі өзеннен теңізге құйған су көлемі 1960 жылы 46 км³, 1970 жылы 35,6 км³, 1980 жылы 10 км³, 1985 жылы 5 км³ болғаны келтіріледі. 1986 жылы ағыс теңізге жетпей, егістік алқаптарындағы атыздарға тарап тоқтағаны айтылады.
Құрғаған табан: тұз, шаң және жаңа шөл
Теңіз деңгейі төмендеген сайын, зерттеушілер дерегіне сүйенген бағалауда, әрбір 1 км² кепкен аумақта шамамен 7 мың тонна тұз қалатыны айтылады. Жаңадан пайда болған аймақ тек «сусыз» кеңістік емес: өсімдік жамылғысы әлсіз, бұрқыраған құмды, сортаңды шөлге айналды. Бүгінде оның аумағы шамамен 3 млн гектар делінеді. Қарақұм тұсынан «Аққұм» деп аталатын тұзды-сортаңды, қауіпті аймақ қалыптасып, көлемі ұлғаюда.
Геодинамикалық өзгеріс
Бұрынғы су массасының қысымы азайған соң теңіз түбінің көтерілу процесі басталғаны айтылады. Кей есептеулер бойынша көтерілу жылдамдығы жылына 5–7 мм, ал жарты ғасырдан кейін 50–70 см-ге жетуі мүмкін.
Дауылдар және алысқа тарайтын тұзды шаң
Аймақта жылына 15 ретке дейін қатты дауыл соғып, тұзды-шаңды жүздеген шақырымға таратады делінеді. Кей деректер майда тұз аралас шаңның атмосфера ағындарымен Қиыр Шығыстағы Амур бассейніне және АҚШ-тың оңтүстік штаттарына дейін жетуі мүмкін екенін меңзейді.
Тарихи сабақ: Сахарамен салыстыру
Құрғаған теңіз табанын, сорланған шөлдің кеңеюін көргенде, Африкадағы Сахараның қайғылы трансформациясы еріксіз еске түседі: табиғат заңымен санаспай жүргізілген шаруашылық нәтижесінде гүлденген өңірдің шөлге айналуы мүмкін. Бұл параллель аймақтағы тәуекелдің терең екенін аңғартады.
Кезек күттірмейтін бағыт: тұз бен шаңның көтерілуін бәсеңдету
Аралды толық сумен толтыру мүмкін болмаған күннің өзінде, ең шұғыл міндет — құрғаған теңіз табанынан көтерілетін тұз бен шаңның көлемін азайту. Ол үшін кепкен ұлтанды жер үсті немесе жер асты суларымен бастыру, сондай-ақ өсімдік түрлерін егу мен жасылдандыру жұмыстарын жүйелі жүргізу қажет.
Халықаралық қолдау қажеттілігі
Арал бассейніндегі проблемаларды шешу үшін халықаралық қорлар мен ұйымдардың қаржысын және мүмкіндіктерін жұмылдыру өзекті. Ұсынылған шаралар толық іске асса, өңірдің атмосфералық ауасы тазарады, сондай-ақ аймақта төтенше аурулардың таралу қаупі төмендеуі мүмкін.
Арал мен Каспий: күрделі байланыс туралы сұрақ
Арал Каспийден 74 м биікте жатыр, ал Каспий Қара теңіз деңгейінен 26 м төмен. Демек, Арал айдыны кезінде мұхит деңгейінен шамамен 48 м биік болған. Каспийдің ең терең жері 944 м, ал Аралдың ең терең жері 68 м ғана.
Жер асты суларының өзара байланысы әлі де толық ашылмаған жұмбақтардың бірі. Дегенмен «Каспийде су көбейсе, Арал азаяды; Арал көбейсе, Каспий шегінеді» деген байқау түріндегі пікірлер бұл екі теңіздің ықтимал байланысы туралы сауалды тарихи дәуірлерден бері күн тәртібінде ұстап келеді.
Қорытынды үндеу
Аралдың қайғылы тағдыры мен зардабы өңірлік шеңберден асып, жаһандық деңгейде сезілуде. Сондықтан бүгінгі таңда ең маңыздысы — ғылыми негізделген шешімдерді шұғыл іске қосу, құрғаған табаннан көтерілетін тұзды шаңды бәсеңдету және көпжақты ынтымақтастық арқылы нақты қаржылық әрі техникалық тетіктерді іске асыру.