Қазақша рефераттар

Мінез түрлері мен типтері туралы қазақша реферат

Мінез түрлері мен типтері

Мінез түрі адамның бойындағы бітістердің жалпы сипатымен айқындалады. Бітістер негізгі (жетекші) және қосалқы болып бөлінеді. Негізгі бітістер тұлғаның бағыт-бағдарын анықтап, тұрақты мінездің өзегін құрайды, ал қосалқы бітістер мінез қырларын толықтырып, оны нақтылай түседі.

Мысал арқылы түсіндіру

Егер батылсыздық пен қорқақтық жетекші бітістер болып, ал альтруистік қасиет қосалқы деңгейде қалса, адам секемшіл болып, жақсылық жасауға ұмтылғанымен, күмән мен жалтақтық оның ниетін іске асыруға кедергі келтіреді. Ал альтруистік қасиет басым болса, ол алғашқы екі жағымсыз бітісті жеңіп, қайырымдылықта батыл қадам жасауға бейім келеді.

Мінездің қалыптасуына әсер ететін қатынастар

Адам мінезінің белгілі бір түрде қалыптасуы оның қоршаған әлемге қатынасына байланысты. Бұл қатынастардың мәні адамның араласатын, байланысқа түсетін өмірлік объектілерінің маңызымен анықталады.

  • Адамдармен қатынас

    Шыншыл – өтірікші, әдепті – дөрекі және т.б.

  • Іс-әрекет, еңбек

    Еңбекқор – еріншек және т.б.

  • Өз-өзіне қатынас

    Сыншыл – өзімшіл және т.б.

  • Заттарға қатынас

    Жомарт – ашкөз, ұқыпты – салақ және т.б.

Бұл қатынастардың барлығы мінез түрінің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Дегенмен тұрақты әрі нақты мінездің орнығуы көбіне адамның қоғаммен және басқа адамдармен қаншалықты белсенді араласып, қатынасуына тәуелді. Ұжымнан тыс адамда жолдастық, достық, махаббат сияқты байланыстарда көрінетін ізгі ниеттерден бөлек, толыққанды мінез көріністері қалыптаспайды.

Адамдар ұзақ уақыт өзара қатынаста бола отырып, бір-бірінің мінезіне ықпал етеді: кейде ұқсастық пайда болады, кейде керісінше — бірінің әлсіз тұсын екіншісі толықтыратын қасиеттер дамиды. Алайда мінез бітістері ең терең әрі мәнді түрде көбіне еңбек пен іс-әрекет барысында орнығып, тұлғаның өзгелерден ерекшеленуіне негіз болады.

Мінез типі ұғымы

Мінез әр адамда өзінше көрінгенімен, белгілі бір топқа ортақ қасиеттерді жинақтап қарастыруға болады. Осыдан мінез түрі (типі) — адамдардың белгілі бір тобына тән қасиеттердің нақты адамның дара мінезінде айқын көрінуі.

Мұның басты себебі — мінез тума берілмейді. Ол адамның белгілі бір әлеуметтік ортаға, топқа, қоғамға тиесілі болуына байланысты, өмір жағдайы мен іс-әрекет тәжірибесі арқылы қалыптасады. Мінезде жеке бітістермен қатар, тұлғаның ортаға икемделуін қамтамасыз ететін жалпы қылық тәсілдері де болады. Сондықтан мінез типтерін ажыратқанда адамдар мінезінің өмірлік маңызды және қажетті қырлары ескеріледі.

Негізгі мінез типтері

1) Үйлесімді (гармониялық) мінез типі

Бұл тип қоршаған ортаға жақсы икемделуімен ерекшеленеді. Мұндай адамда ішкі қарама-қайшылық айқын байқалмайды: ойлаған ойы мен істеген ісі өзара үйлеседі.

  • Көпшіл, ерік күші мол, қайсар, бір сөзді.
  • Қиын жағдайда таңдаған бағытынан қайтпайды, көзқарасы мен талғамын оңай өзгертпейді.
  • Мақсат-мұраты мен принциптері үшін күреске дайын; жағдайға бағынудан гөрі оны өзгертуге ұмтылады.

2) Іштей қарама-қайшылықты, бірақ сырттай келісімді мінез типі

Бұл типте адамның ішкі ниеті мен сыртқы әрекеті арасында келіспестік болуы мүмкін. Соған қарамастан, ол қоршаған ортамен қатынаста әлеуметтік талаптарға бейімделіп, іс-әрекетін сол талаптарға бағындыра алады.

  • Өзін ерік бақылауынан босатпайды, ішкі әлемі мен сыртқы шындықты үйлестіру жолын іздейді.
  • Психологиялық қорғаныс механизмдері арқылы ішкі қайшылықты жұмсартуға бейім.
  • Қоғам мойындаған рухани құндылықтарды қабылдайды, бірақ сыртқы жағдайды өзгертуге әрдайым ынталы бола бермейді.

3) Икемі кем, қарама-қайшылықты мінез типі

Бұл типте көңіл-күй мен ниеттер, әлеуметтік міндеттер мен жауапкершілік арасында үйлеспестік байқалады. Адам шамданғыш келеді, жағымсыз эмоциялары басым болуы мүмкін; қарым-қатынас жасау қабілеті әлсіз, әрекетін жиі ақыл сүзгісінен өткізбей қояды.

Тән ерекшеліктері

  • Өмірлік қажеттерін жүйелі әрекетке айналдыра алмайды; қарапайым қажеттіліктері жиі өзгеріп отырады.
  • Қажеттіліктері «күш жұмсамай-ақ бірден қанағаттануы тиіс» деген ұстанымға бейім.
  • Күреске дағдыланбаған, төзім мен қажыр әлсіз.

Мұндай мінездің қалыптасуына кейде балалық шақтағы шамадан тыс мәпелеу, орынсыз артық қамқорлық әсер етеді: дербестік дағдысы толық орнықпайды. Нәтижесінде адам кедергіден қорқып, шешім іздеуге қиналады; қиындықты абыржумен қабылдап, оны айналып өту үшін ырықсыз қорғаныс тәсілдеріне (шарбаялық, қыңырлық, нәтижесіз қиялға берілу) жүгінуі мүмкін.

4) Тиянақсыз (вариативті) мінез типі

Тиянақсыз мінез бағыт-бағдардың тұрақсыздығымен және принциптік ұстанымның әлсіздігімен сипатталады. Мұндай адам көбіне сыртқы жағдайға тез бейімделіп, айналасындағыларға жағынуға бейім келеді. Жеке тұлғалық деңгейі төмен болып, тұрақты мінез-құлық үлгісі толық қалыптаспай қалады.

  • Қоршаған ортаға ыңғайлану және адамдарға жағымпаздану мінездік дағдыға айналады.
  • Тіршілік үшін әрекеті тіке әрі бірбеткей; күнделікті мүддеге жетуде терең ойлануды сирек қолданады.
  • Өз мүддесін шектеу қиын; мақсат көбіне «оңай олжа» мен бір сәттік пайдаға бағытталады.
  • Негізгі тәсілі — ыңғайласу арқылы ішкі дүниесін сыртқы жағдайларға бағындыру.