Наурыздан соң қыс болмас, Мизамнан соң жаз болмас
Табиғаттың тілі: ауа райын танудың халық даналығы
Қазақтың мақал-мәтелдері мен астрономиялық байқауларға негізделген болжамдары табиғатпен етене тіршіліктің ізі. Төмендегі нақылдар желдің мінезін, ай мен күннің белгілерін, Үркердің орны мен маусым ауысымын айқындап, күнкөріс пен көш-қонға бағыт берген.
Қысқа қағидалар: қауіп пен қамға дайындық
«Жазғытұрым жел жардай атанды жығар.»
Көктемгі желдің қуаты қатты, әлсізді жығады: сақтық пен ыңғайға бейімделуді ескертеді.
«Ықтырмаң болмаса, желге өкпелеме.»
Панасыз қалғанның кінәсі өзінде: алдын ала қорғаныңды сайла.
«Қылышын сүйретіп қыс келер.»
Қыстың қаһары күтпеген жерден-ақ сезіледі; қамсыздыққа орын жоқ.
«Қыстағы қар — жер ырысы.»
Қар — ылғал қоры; көктемгі өнім мен жайылымға береке.
Ай мен Күн белгілері: «құлақтану» және жайсыздық нышандары
-
«Ай құлақтанса — азығыңды сайла, Күн құлақтанса — күрегіңді сайла.» Ай мен күннің айналасындағы шеңберлі құбылыстар ауа райының өзгерісін меңзейді: бірінде азық қамы, бірінде қар-боранға әзірлік.
-
«Ай шалқақ туса — өзіне жайлы, халыққа жайсыз; Ай тігінен туса — өзіне жайсыз, халыққа жайлы.» Аспандағы пішін-тұрпатқа қарап, жұртшылыққа жайлы-жайсыз кезеңді болжаған.
-
«Ертеңгі күн құлақтанса — еліңді жау шапқандай күйін. Кешкі күн құлақтанса — келінің ұл тапқандай сүйін.» Таңғы және кешкі құбылыстың айырмасы арқылы жақсылық-жамандықтың ырымдық өлшемін берген.
Үркер және маусым ырғағы: аспанға қарап уақыт өлшеу
«Үркерлі айдың бәрі — қыс.»
Үркер көрінетін кезеңді қыстың белгісі деп білген.
«Үркер үйден көрінсе — үш ай тоқсан қысың бар.»
Аспандағы орнына қарап, қыстың ұзақтығын шамалаған.
«Үркер іңірде жамбасқа келсе — жаз шықпағанда несі бар.»
Көріну уақыты өзгерсе, маусымның да беті бері қарайды.
«Үркер жерге түспей жер қызбайды.»
Жердің қызуы мен көктемнің келуін Үркермен байланыстырған.
«Шығыста Үркер туса — егінді ор, батса көктен — егісті егетін бол. Қырық күн, қырық түн сол Үркер көктен безіп, жоғалып қараңғыда шегеді жол.»
Егін орағы мен егіс науқанын аспан қозғалысымен байланыстырып, уақытты дәлелдеудің практикалық тәсілін қолданған.
Жел, суық, жауын: табиғат мінезін танытатын тіркестер
«Өткен бұлттан жаңбыр күтпе.»
Кеткеннің соңынан үміт үз: уақыт пен мүмкіндік өте шығады.
«Жеті күн жауған жаңбырдан желіп өткен су артық.»
Тұрақты ылғал мен ағын судың пайдасын салыстырып, тиімдісін меңзейді.
«Сақырлаған аязда сары қамысты панала.»
Қатты аязда ықтасын жерді таңдаудың өмірлік ережесі.
«Қаңтар ауса — қар тұрмас.»
Қаңтардан кейін қыстың беті қайтып, қардың да тұрақсызданатынын аңғартады.
«Қыстағы суық — жаздағы ыстық.»
Шектен шығу екі маусымға да ортақ: табиғаттың тепе-тең заңы.
«Қардың басын қар алар.»
Қар қалыңдаса, үстіне тағы қабаттанады: құбылыс өз-өзін күшейтеді.
Көш-қон, қоныс таңдауы және мезгіл межесі
- «Жаз сайға қонба, қыс қырға қонба.» — қауіптің мезгілге қарай ауысатынын ескертеді.
- «Төмен қонсаң — сел алар, биік қонсаң — жел алар.» — қоныс таңдаудағы екі тәуекелдің таразысы.
- «Наурыздан соң қыс болмас, Мизамнан соң жаз болмас.» — табиғи межені ұмытпай, маусымға лайық қам жасау.
- «Таразыда таң суиды.» — күздің лебі сезілетін шақты дәл атаған.
- «Түске дейін мүйіз, түстен кейін киіз.» — күн райының құбылмалы сәтін бейнелі жеткізу.
Көктем хабаршылары: құс келсе — мезгіл келеді
«Қаз келсе — жаз келер.»
Жылы мезгілдің жақындауын қаздың келуімен байланыстырған.
«Қарға келсе — қатқақ келер.»
Көктемнің өтпелі, қатаң сәттері барын аңғартады.
«Шағала келмей — жаз болмас.»
Кей құстар — маусымның тұрақты белгісі.
«Сәуір болмай, тәуір болмас.»
«Сәуір болса — күн күркірер; Қараша — қауыс, кәрі-құртаңды тауыс.» Мезгілдің мінезі әр айда әртүрлі: бірінде найзағай ойнайды, бірінде суық денеге бататыны айтылады.
Ырым мен ізет: адамгершілік астары
«Үйге кірген жыланға да ақ құйып шығарады.»
Жауға да қиянат жасамау, тіршілікке құрметпен қарау — көнеден қалған өнеге.
«Жаңа айдан — жақсылық.»
Жаңару мен үміттің белгісі ретінде қабылданған сенім.
«Көктемде бір тойдым, көбік қарда бір тойдым», — депті-міс тоқты.
Тойымсыздықты әжуалап, мезгілдің алдамшы молшылығына ермеуді меңзейді.
Бұл сөздер — жай ғана ырым емес, табиғатты ұзақ бақылаудан туған тәжірибе. Аспан мен жердің белгісін таныған жұрт өз тіршілігін соған бейімдеп, уақытқа да, қонысқа да, қамға да дәл келуді мақсат еткен.