Құндылық бағыттарының қалыптасуы тиісті сана
Негізгі мақсат және өзектілік
Бұл мәтіннің негізгі мақсаты — құндылықтардың қоғамдағы орны мен рөлін, сондай-ақ олардың дағдарыс кезеңдерінде адамды алға жетелейтін рухани қуатын түсіндіру. Қоғамның тұрақты дамуы үшін белгілі бір құндылықтар жүйесі мен ортақ принциптердің орнығуы маңызды.
Негізгі ұғымдар
- құндылық
- аксиология
- гуманистік дәстүр
- адам және тұлға
- мән және мағына
- тарихи формалар
Құндылықтардың табиғаты: адам–қоғам–мәдениет байланысы
Құндылықтардың табиғаты және олардың қоғамдық өмірдегі рөлі адам мен қоғам, мәдениет пен өркениет, табиғат пен қоғам арасындағы байланыстарды түсіндіретін көптеген мәселелермен тікелей сабақтас. Философиялық және социологиялық әдебиетте «құндылық» ұғымы болмыс құбылыстарының адамдық, әлеуметтік және мәдени мағынасын көрсету үшін кең қолданылады.
Заттық құндылықтар
Нақты құбылыстар мен нысандардың адам және қоғам үшін маңызды қасиеттерін сипаттайтын құндылықтар. Олар өмір тәжірибесінде «қажетті», «құнды», «маңызды» деп танылатын мазмұнмен байланысады.
Субъектілік құндылықтар
Қоғамдық сана мен мәдениетте көрінетін бағалау өлшемдері мен бағдарлары: нұсқаулар мен бағалар, императивтер мен тыйымдар, мақсаттар мен жобалар. Олар адамның іс-әрекетіне бағыт беретін ішкі бағдар ретінде қызмет етеді.
Осылайша, заттық және субъектілік құндылықтар — адамның дүниемен құндылық тұрғысынан қатынасының екі қыры. Құндылықтардың қалай қалыптасатыны мен қалай әрекет ететіні жеке тұлғаның танымдық және ерік-жігер сапаларымен тығыз байланысты.
Құндылықтар жүйесі және тұлға қалыптасуы
Құндылықтар жүйесі адам мен қоғам өміріндегі идеалдардың, нормалардың және заңдылықтардың мәнін айқындайды. Құндылық категорияларында әлеуметтік топтардың және жеке тұлғалардың мүдделері, таңдаулары, ұнату шекаралары көрініс береді. Әрбір адам үшін құндылықтар мәнді мен мағыналыны мәнсіз бен мағынасыздан ажыратуға көмектесетін ішкі «өлшем» қызметін атқарады.
Ішкі әлемнің өзегі
Өмір тәжірибесімен бекіген құндылық бағдарлары тұлғаның ішкі дүниесінің құрамдас бөлігіне айналып, мінез-құлық пен сезім өрісін қалыптастырады.
Ұстаным мен жауапкершілік
Тұрақты әрі қайшылықсыз құндылықтар жиынтығы сенімділік, принципшілдік, мұратқа берілгендік және мақсатқа жетудегі табандылықты орнықтырады.
Әлеуметтік өлшем
Құндылық бағдарларының дамуы тұлға дамуының көрсеткіші: адам сыртқы және ішкі дүниені қабылдайтын «призма» арқылы өмірдің мәні туралы шешімдерге келеді.
Құндылық нысаналары неден құралады?
- саяси және құқықтық сенімдер
- философиялық (дүниетанымдық) көзқарастар
- терең және тұрақты құштарлықтар
- мінез-құлықтың моральдық принциптері
Тарихи динамика: құндылықтардың тұрақтылығы мен өзгерісі
Құндылық құрылымдары қоғамның тарихи даму үдерісінде қалыптасады және өзгеріске ұшырайды. Бұл өзгерістер адам өмірінің әртүрлі салаларындағы жаңарулармен байланысты болғанымен, олардың қарқыны әлеуметтік-саяси өзгерістердің қарқынымен әрдайым сәйкес келе бермейді.
Антика мұрасы
Антика дәуірінің эстетикалық құндылықтары оларды тудырған өркениет құлағаннан кейін де өз маңызын жоғалтқан жоқ.
Ағартушылық ықпалы
Антикалық және эллиндік мәдениеттерден бастау алған Еуропалық ағартушылықтың гуманистік және демократиялық мұраттары ұзақ уақыт бойы қоғамдық ойға әсер етті.
Диалектикалық-материалистік философия құндылықтарды олардың қоғамдық-тарихи, экономикалық және әлеуметтік-саяси себептіліктерімен бірлікте қарастырады және әртүрлі субъектілер үшін жалпы мәні бар құндылықтарға басым назар аударады.
Құндылықтар және қоғамдық салалар: еңбек мысалы
Құндылықтар бұқаралық санаға дәлелді түрде әсер етеді. Осыған байланысты оларды еңбек, отбасы, білім мен ғылым, өнер және басқа салалар бойынша қарастыруға болады. Бұл қатарда еңбек құндылығы ерекше талдауды қажет етеді.
Еңбектің әлеуметтік маңызы және «шеттету» мәселесі
Объективті тұрғыдан еңбектің әлеуметтік маңызы қоғам тарихында әрдайым жоғары болды. Алайда «еңбектен шеттету» деп аталатын жағымсыз құбылыс кей жағдайда еңбектің құнын төмендетіп, тіпті кейбір адамдардың еңбектен бас тартуына дейін алып келуі мүмкін.
Өндірістік қатынастар мен өндіргіш күштер қоғамдық индивидтің дамуының әртүрлі қырларын айқындайтындықтан, әрбір қоғам адам өміріне, азаматтық және адамгершілік құндылықтарға, еркіндікке, сондай-ақ ұлттық мәдениет жетістіктеріне ерекше назар аударуы тиіс.
Тәрбие мен білім берудегі қағида
Құндылық бағдарлары оқу барысында өздігінен қалыптасады деп қарастыру жеткіліксіз. Олар сана-сезімді тәрбиелеу, эмоциялық өрісті дамыту және мақсатты ықпал ету арқылы орнығады. Сондықтан кез келген қоғамда тұлғаның құндылықтық бағдарлары тәрбиенің маңызды нысанасына айналады.
Аксиология: құндылықтар туралы ілім
Құндылықтар проблемасын зерттейтін ілім аксиология деп аталады (axios — құндылық, logos — ілім). Ол құндылықтардың табиғатын, олардың шынайылықтағы орнын, «құндылық әлемінің» құрылымын және әртүрлі құндылықтардың әлеуметтік-мәдени факторлармен, сондай-ақ тұлға құрылымымен байланысын түсіндіретін философиялық теория.
Тарихи алғышарт
Құндылықтар мәселесі мәдени дәстүрлер мен қоғамның идеологиялық негіздері әлсірейтін кезеңдерде ерекше өткір қойылады. Антикалық және ортағасырлық философияда этикалық-эстетикалық және діни сипаттамалар болмыстың өз ұғымына кіріктірілген еді; кейінірек «болмыс» және «құндылық» ұғымдары ажыратыла бастады.
Ең жоғарғы құндылық туралы тұжырым
Құндылықтар — адамдар, отбасы, ұлт және қоғам үшін аса маңызды құбылыстар мен қасиеттер. Объективті тұрғыдан ең жоғарғы құндылық ретінде адамның өмірі алға шығады. Дегенмен тарихи тәжірибе белгілі бір қоғамдық-тарихи жағдайларда шекті және абсолютті болып көрінетін құндылықтар моральдық өлшемдердің қалыптасуына ықпал ететінін көрсетеді.
Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар
- 1 Құндылықтық ориентация (бағдар) ұғымы нені білдіреді?
- 2 Діни құндылықтар қандай рөл атқарады?
- 3 Адам мен қоғам арақатынасында құндылықтардың орны қандай?