Халықаралық қаржылық есеп беру стандартының негізгі мақсаты - мына төмендегілерді орындай отырып қаржылық есеп беруге қол жеткізу
Бухгалтерлік есеп стандарттарының түрлері
Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру стандарттары екі түрге бөлінеді: халықаралық және ұлттық. Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттарын (ХҚЕС) әзірлеумен арнайы халықаралық құрылымдар айналысады. Ал ұлттық стандарттар әр елдің ішінде, сол мемлекеттің есеп жүргізу талаптарын қамтамасыз ету үшін жасалады.
Маңызды байланыс
Халықаралық және ұлттық стандарттардың арасында тікелей сабақтастық болуы тиіс. Халықаралық стандарттарды әзірлеу кезінде әр елдің тәжірибесінде кездесетін мәселелер жан-жақты талданып, шешу жолдары қарастырылады. Өз кезегінде, ұлттық стандарттарды құру барысында елдер халықаралық стандарттарды негіз ретінде алады.
Халықаралық үйлестіру: комитеттің құрылуы және құрамы
Әлемде қаржылық есеп беруде қолданылатын бухгалтерлік есеп қағидаттарын біріздендіру (унификациялау) мақсатында 1973 жылғы 29 маусымда Қаржылық есеп беру стандарттарының халықаралық комитеті құрылды. Бұл ұйымның қалыптасуына АҚШ, Австралия, Германия, Нидерланд, Жапония, Ирландия, Канада, Мексика, Ұлыбритания және Франция бухгалтерлерінің келісімі негіз болды.
Алғашқы кезеңде комитет құрамына аталған елдерден жеті білікті маман кірді. Қазіргі таңда құрамына Үндістан, Малайзия, Оңтүстік Африка Республикасы, Швейцария, Зимбабве және басқа да мемлекеттердің өкілдері қосылған.
Қаржыландыру көздері
Комитет жариялаған жаңа стандарттар, нұсқаулықтар, ережелер мен түсіндірмелер арқылы табыс табады. Сонымен қатар бухгалтерлердің халықаралық федерациясы, қаржы институттары, бухгалтерлік фирмалар және өзге ұйымдар қаржылық қолдау көрсетеді.
Неге маңызды?
Ортақ тәсілдер есепті салыстыруды жеңілдетеді, инвесторлар мен несие берушілерге түсінікті ақпарат ұсынады және есеп сапасын арттыруға ықпал етеді.
ХҚЕС-тің негізгі мақсаты
Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттарының негізгі мақсаты — қаржылық есеп беруді сапалы қалыптастыруға қажетті талаптарды жүйелеу. Ол төмендегі бағыттарды қамтиды:
-
1
Қаржылық ақпаратты құру міндеттері
Ақпараттың қандай мақсатта және қандай қолданушылар үшін дайындалатынын анықтау.
-
2
Ақпараттық жүйені құру қағидаттары
Есепті жинау, өңдеу және ұсынудың логикасын белгілеу.
-
3
Ақпараттың сапалық сипаттамалары
Түсініктілік, салыстырмалылық, шынайылық және уақтылылық сияқты қасиеттерді қамтамасыз ету.
-
4
Қаржылық есеп берудің элементтері
Есепті құрайтын негізгі ұғымдар мен құрамдас бөліктерді айқындау.
-
5
Өлшеу және мойындау критерийлері
Көрсеткіштерді қашан және қандай негізде есепке алу керектігін белгілеу.
Қаржылық есептің мақсаты және пайдаланушылар
Қаржылық есептің мақсаты — кәсіпорынның қаржылық жағдайы және қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы ақпарат беру. Осыған байланысты ұйымның қаржылық есебінде келесі шешімдерге қажетті мәліметтер болуы керек:
Инвестиция және несие
Қаржы салу және несие беру туралы шешім қабылдауға жеткілікті ақпарат.
Ақша ағындарын бақылау
Ұйымның алдағы кезеңдегі ақшалай айналымын бақылауға қажетті мәлімет.
Ресурстар мен міндеттемелер
Ұйымға берілген ресурстарға байланысты міндеттемелерді бағалауға қажетті мәлімет.
Басқаруды бағалау
Басқару органдары жұмысының тиімділігін бағалауға қажетті мәлімет.
Қаржылық есептің құрылымы: 7 элемент
Қаржылық есеп ұйымның бухгалтерлік ақпаратының негізгі таратылым құралы болып саналады және жеті элементтен тұрады.
Баланс элементтері
- Активтер
- Меншікті капитал
- Міндеттемелер
Қаржы-шаруашылық қызмет туралы есеп
- Табыс
- Шығын
- Пайда
- Зиян
Қаржылық есеп беру тұжырымдамалары
Қаржылық есеп беру тұжырымдамалары шешім қабылдау үдерісінде қолданылатын бухгалтерлік ақпараттың қандай болуы керектігін анықтайды және бекітеді. Тұжырымдамаларды екіге бөлуге болады:
Жалпы тұжырымдама
Бірнеше елдің бухгалтерлік есеп туралы ортақ көзқарасын білдіреді.
Жеке тұжырымдама
Тек бір елдің ішіндегі бухгалтерлік есепті жүргізу туралы көзқарасын білдіреді.
Тұжырымдамалар халықаралық бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру стандарттарында қарастырылған есеп қағидаттары, есеп саясаты және есептілік негізінде қалыптасады. Қазіргі әлемдік теория мен тәжірибеде екі негізгі модель қатар қолданылады: континенттік (еуропалық) және америкалық.
Континенттік және америкалық модель: айырмашылық
Континенттік (еуропалық) тұжырымдама
Бұл модель кәсіпорын қызметіне мемлекеттің ықпал етуі және реттеуші рөлінің басымдығымен сипатталады. Ұйымдар көбіне мемлекет бекіткен шоттар жоспарына және нормативтік құжаттарға сүйеніп жұмыс істейді.
Қаржылық есептегі ақпарат, әдетте, салық органдары мен өзге мемлекеттік органдардың қажеттілігін қамтамасыз етуге бағытталады. Бұл модельді Австрия, Германия, Жапония және басқа да Еуропа елдері қолдайды.
Америкалық тұжырымдама
Мұнда қаржылық есеп берудегі мәліметтер негізінен инвесторлар мен несие берушілердің ақпараттық қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталады.
Бұл жағдайда салық жүйесі қаржылық есептен бөлек, өз бетінше реттеледі. Модельді АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Нидерланд, Австралия, Үндістан, Оңтүстік Африка Республикасы және басқа елдер қолданады.
Қорытынды тұжырым
Әрбір ел өз бухгалтерлік есебін континенттік немесе америкалық тұжырымдамаға сүйеніп жүргізе алады. Таңдау көбіне мемлекеттік реттеу деңгейіне және қаржылық есептіліктің негізгі пайдаланушыларына байланысты.
Қазақстандағы даму бағыты
Қазақстан ұйымдарындағы бухгалтерлік есеп Кеңес Одағы кезеңінде негізінен континенттік (еуропалық) модельге сәйкес жүргізілді. Қазіргі күнге дейін бұл тәсілдің кейбір белгілері сақталған: көптеген кәсіпорындардың есеп жұмысы мемлекеттің басшылығымен, салық органдарының қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталып келеді.
1997 жылдан бастап
Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп стандарттары халықаралық тәжірибеге, әсіресе америкалық (халықаралық) тәсілдерге барынша жақындатылып әзірленді.
2003 жылдан бастап
Еліміз халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарына көшу бағытын күшейтіп, ірі кәсіпорындар есептілікті халықаралық талаптарға сай жүргізуді қабылдады.
Соңғы жылдары еліміздің экономикалық жағдайы мен нарықтық қажеттіліктерге байланысты кейбір ұйымдардың қаржылық есеп берулері инвесторларды ақпаратпен қамтамасыз етуге көбірек бағдарланып жасалуда.