Мәселенің құрылымдылымдық дәрежесі
Басшының тәртібіне әсер ететін негізгі факторлар
Басшының (лидердің) тиімділігі көбіне оның жеке қасиеттеріне ғана емес, жұмыс істейтін жағдайына және ұжыммен өзара әрекеттесуіне де байланысты. Төмендегі факторлар басқарушылық тәртіптің қалай қалыптасатынын және қандай стильдің тиімді болатынын айқындайды.
1) Қарым-қатынас және сенім деңгейі
- 1 Басшы мен ұжым мүшелерінің арасындағы қарым-қатынас: бағынушылардың сыйластық танытуы, басшыға сенімі және басшының жеке тұлға ретінде тартымдылығы (беделі, әділдігі, ашықтығы).
Сенім жоғары болған жерде басқару ықпалы да күшейеді: ұжым шешімдерді жеңілірек қабылдайды, ал кері байланыс сапалырақ болады.
2) Міндеттің құрылымы
Міндет қаншалықты нақты тұжырымдалса және құрылымдалса, орындаушы үшін белгісіздік соғұрлым азаяды. Бұл басшыдан қандай әрекет күтілетінін де анықтайды: кейде қатал регламент қажет, кейде еркіндік беру тиімді.
Анықтық
Нәтиже мен өлшемдер түсінікті болғанда басқару жеңілдейді.
Құрылым
Қадамдар мен рөлдер айқын болса, бақылау мен қолдау теңгеріледі.
3) Лауазымдық өкілеттілік
Лауазымдық өкілеттілік — басшының заңды билік көлемі. Ол сыйақы беру, ресурстарды бөлу және ұйым тарапынан көрсетілетін формальды қолдау деңгейімен байланысты. Өкілеттілік айқын болса, басқарушылық ықпал тұрақтырақ әрі түсініктірек болады.
Жағдайлық лидерлік модельдері: негізгі идеялар
Жағдайлық тәсілдің ортақ қағидасы: «ең жақсы жалғыз стиль жоқ». Тиімді басшы жағдайға қарай тәсілін өзгертіп, ұжымның мүмкіндігі мен мотивациясына сәйкес әрекет етеді.
Фидлер моделі және жағдайлық тәсілдің бастау алуы
Фидлердің моделі мінсіз болмаса да, басқарудағы жағдайлық тәсілдің негізін қалады: стиль тиімділігі нақты жағдай параметрлеріне тәуелді. Кейінгі модельдер бұл идеяны тереңдетіп, мотивация, қатысу және шешім қабылдау үдерісін егжей-тегжейлі түсіндіре бастады.
Митчел мен Хаустың «Жол–нысана» (Path–Goal) теориясы
Теренс Митчел мен Роберт Хаус әзірлеген бұл модель басшының тәртібі бағынушылардың қанағаттануы мен еңбек өнімділігіне қалай әсер ететінін түсіндіруге тырысады. Басшы бағынушыларды ұйым мақсаттарына жетуге ынталандыру үшін сол мақсатқа апаратын «жолды» айқындап, кедергілерді азайтады.
Басшы ықпал ете алатын негізгі әрекеттер
- Бағынушыдан не күтілетінін нақты түсіндіру.
- Қолдау көрсету, психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру (еркін ұстауына жағдай жасау).
- Күш-жігерді нақты мақсатқа бағыттау.
- Басшы қанағаттандыра алатын қажеттіліктерді қамтамасыз ету (ресурс, мүмкіндік, қолжетімділік).
- Мақсатқа жеткен соң әділ мойындау және қажеттіліктерді қанағаттандыру.
Негізгі стильдер
- Қолдау стилі: адамға бағытталған, қарым-қатынасты күшейтеді.
- Инструменталды стиль: міндетке бағытталған, нақты талап пен тәртіпке сүйенеді.
Кейін қосылған стильдер
- Қатысуға ынталандыру: шешім қабылдауға бағынушыларды тарту, кеңесуге басымдық беру.
- Жетістікке бағыттау: жоғары мақсат қою, толық әлеуетпен жұмыс істеуді күту.
Бұл модельде тиімді стиль көбіне екі жағдайлық факторға тәуелді: бағынушылардың жеке қасиеттері және сыртқы ортаның талаптары мен қысымы. Мысалы, өзін қадірлеу мен «топқа тиесілі болу» қажеттілігі күшейсе — қолдау стилі жиі тиімді; автономия мен өз пікірін айту қажеттілігі жоғары болса — инструменталды тәсілге сұраныс артуы мүмкін.
Тағы бір маңызды сипаттама — бағынушының бақылау локусы (өз өміріне және нәтижеге әсер ете алатынына сенімі). Ішкі бақылау локусы басым адамдар көбіне қатысуға негізделген тәсілді қолдайды, ал сыртқы факторға тәуелдімін деп санайтындар директивті стильді «анығырақ» қабылдауы мүмкін.
Бұл тәсіл Фидлер моделі сияқты қосымша эмпирикалық зерттеуді талап етеді.
Херси мен Бланшар: «Өмірлік цикл» (situational leadership) теориясы
Поль Херси мен Кен Бланшар лидерлік тиімділігін орындаушының дайындық деңгейімен (білімі, тәжірибесі, жауапкершілік алуға әзірлігі) байланыстырады. Бір міндеттің өзінде әр адам немесе топ әртүрлі деңгей көрсетуі мүмкін, сондықтан басшы өз тәртібін соған сай икемдейді.
Төрт стиль
1) Нұсқау беру
Міндетке жоғары бағытталу және қарым-қатынасқа салыстырмалы төмен мән беру. Дайындығы төмен орындаушыларға нақты нұсқау, басқару және бақылау қажет болғанда тиімді.
2) «Сату» (сендіру)
Міндетке де, қарым-қатынасқа да жоғары бағытталу. Орта деңгейлі дайындықта нақты бағыт берумен қатар, түсіндіру және сендіру маңызды.
3) Қатысу
Қарым-қатынасқа жоғары, міндетке төменірек басымдық. Орындаушы істей алады, бірақ ынта немесе жауапкершілік қабылдауы тұрақсыз болғанда қолайлы.
4) Бөлу (делегирлеу)
Міндетке де, қарым-қатынасқа да төмен бағытталу: жауапкершілікті орындаушы өзі алып жүреді. Дайындығы жоғары адамдарға ең үйлесімді.
Врум–Иеттон: шешім қабылдау модельдері
Виктор Врум мен Филип Иеттон моделі басқарудағы стиль таңдауды шешім қабылдау үдерісімен тікелей байланыстырады. Негізгі өлшем — бағынушылардың шешімге қатысу деңгейі.
Бес стиль (қатысу деңгейіне қарай)
- A1 Бар ақпаратты пайдаланып, мәселені басшы өзі шешеді.
- A2 Басшы бағынушылардан қажетті ақпаратты жинап, шешімді өзі қабылдайды.
- C1 Басшы бағынушылармен жеке-жеке кеңесіп, идеяларын тыңдайды, кейін шешімді өзі қабылдайды.
- C2 Мәселе топпен талқыланады, ұсыныстар жиналады, бірақ соңғы шешімді басшы қабылдайды.
- G2 Басшы топпен бірге баламаларды жасап, бағалап, ортақ келісімге келуге ұмтылады (топтық шешім).
Жағдайды бағалау үшін 7 белгі
- Шешім сапасының маңыздылығы.
- Жергілікті (нақты) ақпараттың қолда бар болуы.
- Мәселенің құрылымдалу дәрежесі.
- Бағынушылардың ұйым мақсаттарымен келісуі және шешімді орындауға қатысуға дайындығы.
- Басшының автократиялық шешімінің ұжым тарапынан қолдау табу ықтималдығы (өткен тәжірибе негізінде).
- Бағынушылардың мотивация деңгейі (ұйым мақсаттарына жетуге ұмтылысы).
- Баламаны таңдауда бағынушылар арасында дау туу ықтималдығы.
Қорытынды: тиімді басшы — икемді басшы
Жағдайлық тәсіл басқарушылық тиімділікті арттырудың бірнеше бағытын көрсетеді: топтарды қайта құру, міндеттерді қайта жобалау, лауазымдық өкілеттілікті қайта қарау.
Нәтижеге ұмтылған басшы бүкіл қызмет жолында бір ғана стильмен шектеле алмайды. Ол әртүрлі стильдерді меңгеріп, нақты жағдайға сәйкес ықпал ету әдістерін жылдам таңдауды үйренуі керек. Ең тиімді тәсіл — реалистік әрі жағдайға бейімделетін басқару стилі.