Инвесторлар - бұлар айналымға жіберілген бағалы қағаздарды сатып алушылар
Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар: эмитенттер мен инвесторлар
Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар — бағалы қағаздарды сатып алу-сатумен айналысатын немесе олардың айналымы мен есебіне қызмет көрсететін жеке тұлғалар мен ұйымдар. Олар бағалы қағаздар айналымына байланысты өзара экономикалық қатынастар жүйесін құрайды.
Нарықтағы негізгі топтар
- 1 Эмитенттер — бағалы қағаздарды айналымға шығаратын тарап.
- 2 Инвесторлар — айналымға шығарылған бағалы қағаздарды сатып алатын тарап.
- 3 Қор делдалдары — эмитент пен инвестор арасындағы байланысты қамтамасыз ететін брокерлер мен дилерлер.
- 4 Нарыққа қызмет көрсететін ұйымдар — саудадан бөлек инфрақұрылымдық және әкімшілік қызметтерді атқаратын мекемелер.
- 5 Мемлекеттік қадағалау және бақылау органдары — заңдылықтың сақталуын, ашықтықты және әділ бәсекені қадағалайтын институттар.
Қор нарығының инфрақұрылымы
Бағалы қағаздар нарығы тек «сатып алу—сату» әрекеттерінен тұрмайды. Оның қалыпты жұмыс істеуі үшін көптеген сервистік және есептік тетіктер қажет. Нарыққа қызмет көрсететін ұйымдарға, әдетте, төмендегілер жатады:
Нарық ұйымдастырушылары
Қор биржалары немесе биржадан тыс сауданы ұйымдастыратын құрылымдар.
Есеп айырысу және клиринг
Есептеу палаталары, клиринг орталықтары, мәміле бойынша өзара талаптарды жабу.
Депозитарийлер
Бағалы қағаздарды сақтау, есепке алу, құқықтарды тіркеу мен ауыстыруды жүргізу.
Тіркеушілер
Иелер тізілімін (реестр) жүргізу, меншік құқығы өзгерістерін рәсімдеу.
Ақпараттық ұйымдар
Нарықтық деректер, жаңалық, есептілік, талдау және ашып көрсету арналары.
Эмитенттің мақсаттары: не үшін бағалы қағаз шығарылады?
Нарықтағы сатушы тараптың (эмитенттің) негізгі мотиві — капитал тарту, яғни ақша қаражатын жинақтау. Сонымен қатар бағалы қағаздар арқылы меншік құрылымын жаңарту немесе қайта ұйымдастыру (мысалы, жекешелендіру нәтижесінде акционерлендіру) мүмкін болады.
- Тәуекелдерді төмендету: кредиттік, пайыздық, валюталық және басқа да тәуекелдер.
- Қарыздарды секьюритизациялау: қарыз міндеттемелерін нарықтық құралдарға айналдыру.
- Қаржыландыру жоспарын және ақша ағымдарын басқаруды жақсарту.
Эмитент бағалы қағаздарды шығарып, оларды «нарыққа тастап кетпейді»: ол өзі куәландырған құқықтар бойынша міндеттемелерін орындау үшін нарықта тұрақты түрде қатысып отырады. Сондықтан эмитенттің бағалы қағаздары көбіне оның қаржылық нәтижелерімен, мәртебесімен және ашықтығымен бағаланады.
Инвестордың логикасы: не үшін бағалы қағаз сатып алынады?
Нарықтың екінші шетінде — сатып алушы, яғни инвестор. Оның негізгі мақсаты — қаражатын жұмыс істетіп, табыс табу. Кей жағдайларда инвестор белгілі бір құқықтарды алуға да мүдделі болады (мысалы, акция бойынша дауыс беру құқығы).
Табыстылық
Дивиденд, купон, бағам өсімі сияқты кіріс көздерін көбейту.
Құқықтар мен бақылау
Компания басқаруына қатысу, дауыс беру, ақпарат алу құқықтары.
Хеджирлеу
Портфель тәуекелін төмендету үшін әртүрлі құралдарды пайдалану.
Ликвидтілікті басқару
Қаражатты қажет кезде тез ақшаға айналдыру мүмкіндігін сақтау.
Нарық қатысушыларының рөлі ауысып отыруы мүмкін: инвестор да, делдал да кей жағдайда сатушы бола алады. Алайда классикалық түрде эмитент — сатушы рөлінде, ал инвестор — сатып алушы рөлінде көрінеді.
Қатысушыларды 3 ірі топқа бөлу
Бағалы қағаздар нарығына қатысты тұлғаларды шартты түрде үш топқа бөлуге болады. Мұндай бөлу нарықтың кім үшін жұмыс істейтінін және кім оның күнделікті «механикасын» жүргізетінін айқынырақ көрсетеді.
1) Клиенттер (пайдаланушылар): эмитенттер мен инвесторлар
Олардың негізгі кәсіби қызметі көбіне нарықтан тыс болады. Қор нарығы — олар үшін қаржыландыру мен капиталды орналастыру құралдарының бірі. Эмитенттер ұзақ немесе орта мерзімді капитал қажет болғанда келеді, ал инвесторлар капиталын сақтап, көбейту үшін пайдаланады.
2) Кәсіби қатысушылар: брокерлер мен дилерлер
Олардың негізгі міндеті — эмитент пен инвестордың нарыққа шығу кезіндегі мүдделерін қанағаттандыру, қаржы қызметтері мен құралдарының кең ауқымын ұсыну. Бұл салада бөлшек сегментпен қатар кәсіби қатысушылар өзара тең жағдайда саудаласатын көтерме сегмент те бар.
3) Инфрақұрылым және реттеу
Биржалар, клиринг және есеп айырысу ұйымдары, депозитарийлер, тіркеушілер және реттеуші органдар — нарықтың үздіксіз әрі сенімді жұмысын қамтамасыз ететін жүйе.
Эмитенттің сенімділігі және инвестициялық сапа
Көп елдер тәжірибесінде эмитенттің «инвестициялық сапасы» оның мәртебесіне, қаржылық жағдайына және міндеттемелерді орындау қабілетіне байланысты бағаланады. Мысалы, мемлекеттік бағалы қағаздар әдетте ең төмен тәуекелді құралдарға жатқызылады: тәуекел төмен болған сайын, күтілетін табыс та төмендеу болуы мүмкін.
Мемлекеттік емес эмитенттер кейде билік органдарының кепілдігіне немесе салықтық жеңілдіктерге сүйенуі мүмкін. Ал өндірістік сектордағы акционерлік қоғамдар көбіне құрылу тарихына қарай ажыратылады: жекешелендіру нәтижесінде құрылған компаниялар мен кейіннен қайта құрылған акционерлік қоғамдар. Мұндай эмитенттерді бағалауда ашықтық, басқару сапасы, қаржылық тұрақтылық және нарықтағы бедел ерекше мәнге ие.
Инвесторды түсіну неге маңызды?
Қандай да бір бағалы қағаз нарығы инвестордың қызығушылығы болғанда ғана өмір сүреді және дамиды. Сондықтан инвестор талаптарын түсіну және соған сай құрал ұсыну — нарықтағы табыстың негізгі шарттарының бірі.
Инвесторлардың негізгі жіктелуі
Жеке инвесторлар
Өз қаржысын бағалы қағаздарға салатын жеке тұлғалар.
Ұжымдық инвесторлар
Қорлар, сақтандыру ұйымдары, зейнетақы қорлары сияқты институттар.
Нарық мамандары
Кәсіби қызметі инвестициямен тығыз байланысты қатысушылар.
Корпоративтік инвесторлардың позициясы жиі екіжақты: бір жағынан олар қаржы тарту үшін бағалы қағаздарды шығара алады, екінші жағынан уақытша бос қаражатын тиімді орналастыру үшін өзге эмитенттердің құралдарын сатып алады. Бұл шешімдер макро және микроэкономикалық факторларға тәуелді.
Инвестиция мақсаты: стратегиялық және қоржындық тәсіл
Инвесторларды инвестициялау мақсаты бойынша екі үлкен топқа бөлуге болады: стратегиялық және қоржындық (портфельдік) инвесторлар.
Стратегиялық инвестор
Компанияны бақылауға алуды, басқаруға ықпал етуді және ұзақ мерзімді құн өсімінен пайда табуды көздейді.
Қоржындық (портфельдік) инвестор
Негізінен табыс пен тәуекел теңгеріміне мән береді: қайдан, қашан және нені сатып алу немесе сату мәселесі оның күн тәртібінде үнемі болады.
Шешім қабылдауға дейінгі негізгі сұрақтар
- Инвестицияның мақсаты қандай: капиталды сақтау ма, әлде өсім үшін тәуекелге бару ма?
- Қаншалықты шығынға төзе аласыз (тәуекел төзімділігі)?
- Ликвидтілік қаншалықты маңызды: ақша қажет болғанда активті тез сата аласыз ба?
Қорытындысында эмитент пен инвестор — бір жүйенің екі шеті. Нарық тиімді жұмыс істеуі үшін екеуінің де мүддесі теңгерілуі, ал делдалдар мен инфрақұрылым ұйымдары мәміленің сенімді әрі ашық орындалуын қамтамасыз етуі қажет.