Бұдан бұрынғы зерттеулерден бір кемшілік - егіншілікпен қазақ жерінде тек кедейлер ғана айналысқан деген пікір
Кіші жүздегі егіншілік: мал шаруашылығымен қатар дамыған тәжірибе
Кіші жүз қазақтары мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен де айналысқан, алайда бұл құбылыс барлық өңірге бірдей тарамаған. Мал шаруашылығы сияқты, егіншілік те табиғи орта мен ауа райына тәуелді дамыды. Кіші жүз даласында егіншілікке қолайлы жер көп болған жоқ. Дегенмен оңтүстік-шығыс аудандарда, Сыр өзені бойында, сондай-ақ батыс бөліктің солтүстік-шығыс өңірлерінде өзен жағалауын мекендеген қазақтар егін егіп қана қоймай, бау-бақша өсірумен де шұғылданған.
Егіншілік пен көшпелі шаруашылық қатар жүрді. ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүзде егіншіліктің өрістей бастауының бірнеше себебі бар: біріншіден, қазақтар ертеден-ақ (әсіресе Сыр бойында) егіншілікпен таныс болды және суармалы егіншілік тәсілдерін қолдана білді; екіншіден, Ресей империясының отарлық саясаты нәтижесінде ата қоныстан айырылу, көшіп-қону мүмкіндігінің тарылуы күнкөріс үшін егіншілікке бет бұруды күшейтті.
Отарлық саясаттағы екі ұстаным
1) Айырбасқа негізделген бағыт
Қазақтар ата кәсібі мал шаруашылығын жалғастырып, Ресейдің астығы мен өндіріс бұйымдарын малға айырбастап алсын деген көзқарас болды.
2) Отырықшыландыру бағыты
Қырда егіншілікті дамытып, қазақтарды отырықшылыққа көшіру керек деген ұстаным да болды. Кейін патша өкіметі егіншілікпен айналысқан отырықшы топтарға қолдау көрсетті: отырықшы халықты басқару көшпелі жұртқа қарағанда «оңайырақ» деп танылды.
Бұрынғы зерттеулерде «қазақ жерінде егіншілікпен тек кедейлер ғана айналысқан» деген біржақты пікір жиі ұшырасады. Алайда егін салу үшін міндетті түрде жарлы болу шарт емес: орта дәулетті шаруалар да егін еккен. Иә, олардың бәрінде бірдей құрал-сайман мен күш-көлік жеткілікті болмады, сондықтан көп салалы шаруашылық жүргізу — өмірдің талабы болды. Осыдан шығатын қорытынды: Кіші жүз қазақтары да Орта және Ұлы жүздегідей егіншілік пен бау-бақшаны қатар ұстаған. Қазақтарды тек көшпелі халық деп қана сипаттау — шындықты толық ашпайды.
Сыр бойы: суармалы егіншілік мәдениетінің тірек аймағы
Сыр өзенінің төменгі және орта ағысы бойы ежелден егіншілік мәдениетінің орталығы болды. Бұл үрдіс орта ғасырлардан бері осы өңірді қоныстанған қазақ тайпаларының шаруашылық тәжірибесімен сабақтас. Сыр суының молдығы өзен жағасынан канал қазып, су шығарып пайдалануға мүмкіндік берді: бірнеше шақырымға созылған арық іздері бүгінге дейін байқалады.
Дерек пен байқаулар
С.П. Толстов Әмудария мен Сырдария аралығында жартылай көшпелі шаруашылықпен қатар егіншілік мәдениеті дамығанын, Жаңадария мен Қуандария бойындағы арық іздері соған дәлел екенін атап өткен.
Мұрағат құжаттарында Сырдың екі жағасында қазақтар жыл сайын егін егіп, күн көргені көрсетіледі.
Бұл деректер Сыр қазақтарының едәуір бөлігі отырықшы өмір салтына жақындап, суармалы егіншілікпен тұрақты айналысқанын аңғартады. Сонымен бірге көрші өзбек, қарақалпақтармен тәжірибе алмасу егіншілік мәдениетін жетілдірді (А. Левшиннің бақылауларында да айтылған).
Өнім көлемдері
- 1820–1840 жж.: 8–10 мың шаңырақтың егін алқаптары болған.
- Астық өнімі: 21 814 500 пұтқа дейін бидай, сұлы, арпа жиналғаны айтылады.
Қосымша салыстыру
Сыр бойындағы орыс-казак бекіністеріндегі орыс шаруалары 800 десятинаға егін егіп, 12 мың пұт бидай мен арпа жинағаны көрсетіледі. Бұл дерек өңірдегі аграрлық әлеуеттің жоғары болғанын аңғартады.
Суару тәсілдері: канал, көлшік және шығыр
Сыр бойындағы қазақтар өзеннен су тартуды жақсы білген. Өзен аралығынан бас канал қазылып, одан арықтар арқылы егістікке су жіберілген. Көп жағдайда су өз ағысымен жеткізілген. Кейде суды белгілі бір орынға жинап, көлшік жасалған; көлшік жағасы қамыспен бекітіліп, су ұзақ сақталған.
Шығыр арқылы су көтеру
Биік жерлерге су шығару үшін шығырлар қолданылған. Деректерде шығырдың үш түрі аталады: үлкен, орта және кіші. Үлкен шығырда 32 қыш құмыра болып, шамамен 2 метр тереңдіктен минутына 6 шелек су шығарғаны, орта шығырдың өнімділігі минутына 5 шелекке жуық екені, ал кіші шығыр 1,5 метр тереңдіктен минутына 2 шелек су көтергені айтылады. Шығырды түйе не ат жегіп қозғалысқа келтірген.
Қолжетімділік
Шығырды арнайы ағаш ұсталары жасап сатқан; үлкен шығырдың бағасы 15–25 сом шамасында болған. Мұндай құралды көбіне байлар мен сұлтандар шаруашылықтары пайдалана алған.
Кедей шаруалар тәжірибесі
Кедейлер егістікті көбіне құдықтан суды шелекпен алып суғарған; егіс көлемі де шағын болғанға ұқсайды.
Дақылдар, құралдар және саудаға бейімделу
Қазақтар жер жыртуда дәстүрлі құралдарды қолданды: ағаш соқа, күрек, кетпен, ағаш тырма. Байлар көбіне ат жегіп соқамен жыртқан. Ертеректе тары, арпа, сұлы кең тараса, дәулеттілер ақ бидайды көбірек еккен. Бидай тұқымы аз әрі базарда қымбат болғандықтан, оның саудадағы орны жоғары еді. Қазақтар бидайды Бұхара мен Хиуа базарларына шығарып отырған.
Тұқыммен қамтамасыз ету және әкімшілік қолдау
ХІХ ғасырдың 60-жылдарында Сыр бойында арпа мен бидай тұқымын сатуға арналған патшалық әкімшілік дүкендері көбейген. 1864 жылы 45-дистанция бастығына қарасты Жаппас руының 30 адамы егін салуға арпа тұқымын сұрап өтініш жасағаны, нәтижесінде дүкеннен 970 пұт арпа берілгені туралы мұрағаттық дерек бар.
Нарыққа араласу
Орыс-казак бекіністеріндегі казактар қазақтардан бидай, арпа, сұлы сатып алған. Қазалы мен Перовск базарларынан алу алыс Ресейден тасымалдағаннан арзанырақ түскен. Бұл егіншілікпен айналысқан қазақтардың тауарлы шаруашылыққа біртіндеп қатыса бастағанын көрсетеді.
Егіс құрылымының мысалы
1854 жылы Перовск маңындағы 100 шаңырақ (шөмекей руы) 3 пұт тары, 15 пұт бидай, 300 пұт арпа және 100 пұт сұлы еккені келтіріледі.
Бау-бақша: Қызылорда қауыны және жергілікті шеберлік
Сырдың төменгі және орта ағысында тұрған қазақтар ерте заманнан бау-бақша өсіріп күн көрген. Қауын-қарбыз, пияз, сәбіз, асқабақ сияқты дақылдар кең тарады. 1850 жылғы Орынбор Шекара комиссиясының жылдық есебінде 13 000 десятина жерге бау-бақша егілгені және соңғы үш жылда өнім мол болғаны айтылады. Кейбір қазақтар картоп егіп, артығын базарға сатқан.
Біржақты пікірді түзететін байқау
Кей еңбектерде қазақтар егіншілікті орыстардан үйренді деген тұжырым кездеседі. Алайда осы кезеңдегі деректер кері көріністі де көрсетеді: Сыр бойында болған зерттеуші Мейер орыстардың бау-бақша салу мен суармалы егіншілікті қазақтардан үйренгенін, ал қазақтардың қауын-қарбызының ірі, өнімді болғанын жазған.
Кіші жүздің өзге өңірлері: өзен аңғарлары мен егіс алқаптары
Сыр бойынан бөлек, Кіші жүздің солтүстік-батыс және шығыс бөліктерінде де өзен жағалауындағы қазақтар егіншілікпен айналысқан. 1858 жылы Кіші жүз даласын тексерген Катениннің есебінде Жайық, Ембі, Ырғыз, Торғай өзендері мен салалары бойында, сондай-ақ құмға сіңіп кететін өзеншелер жағасында айдалған немесе дән себілген алқаптарды жиі кездестіруге болатыны көрсетіледі.
Екінші жартыдағы серпін
ХІХ ғасырдың екінші жартысында отырықшылыққа көшу үдерісі күшейіп, әсіресе Батыс пен Орта бөліктерде жер өңдеушілер саны артты. 1835–1860 жылдары (Сыр өңірін қоспағанда) шамамен 15 мың десятинаға егін егіліп, жылына 1 млн пұт өнім жиналғаны айтылады: 300 мың пұт тары, 300 мың пұт бидай, 400 мың пұт арпа мен сұлы.
Шығыс бөлік
627 шаңырақ егін еккен
Батыс бөлік
2019 шаңырақ егін еккен
Орта бөлік
4064 шаңырақ егін еккен
Осы кезеңде қазақ даласы жалпы ресейлік рынокқа икемделе бастады: қазақтар астықтарын базарларға шығарып, жергілікті ортадан саудагерлер шықты. Бидай өнімдері Орал, Елек және Бөрлі базарларында сатылған. Егіншіліктің дамуы тұрмысқа ғана емес, санаға да әсер етіп, жаңа нақыл сөздердің таралуына түрткі болды: «Бұл заманда егін екпейтін бір үй жоқ», «Мал сатып бай болмайсың», «Егін еккеннен пайда көп» деген мазмұндағы сөздер деректерде ұшырасады.
Жергілікті өзгерістердің бір көрінісі
Қарашаған мен Шаңғырлау маңында егіншілік кең жайылып, жылына 300–400 десятинаға дейін дән себетін шаруашылықтар пайда болғаны айтылады. Трегубовтың жазбасында бұл ауылдарда орысша сөйлей алатын қазақтардың кездесуі, орыс пен қазақтың үйлерді бірлесіп салуы, өзара татулық пен тұрмыстық байланыстардың күшейгені сөз болады.
Табиғи шектеулер және дақылдардың өңірлік сипаты
Маңғыстау, Үстірт және Аралдың батыс жағалауында су тапшылығы мен шөлейт табиғат егіншіліктің кең дамуына мүмкіндік бермеді. Бұл өңірдегі қазақтар астықты Хиуа хандығынан немесе Александровск портынан малға айырбастап алуға мәжбүр болған.
Негізгі дақылдар және қолданылуы
Тары
Тары барлық жерлерде егіліп, мол өнім берген. Тарыдан көже, жент, тары сөгі дайындалған. Кей өңірлерде тарыны қуырып шайға қосып, не майға шылап ас еткен. Тары ұнынан нан пісірілгенімен, ол көбіне уатылғыш болғандықтан сирек қолданылған.
Арпа мен сұлы
Арпа мен сұлы негізінен мал азығына жұмсалған. Сонымен қатар қол кебісіне түйіп, қауызынан айырып көже жасаған. Бидай көбіне құнарлы қара топырақты жерлерге (әсіресе солтүстік-батыста, Жайық маңында) егілген; тұқым көбіне Ресейден жеткізілген.
Суармалы және тәлімі бау-бақша
Батыс, Орта және Шығыс бөліктерде де бау-бақша болған. Оңтүстіктен айырмасы: мұнда бау-бақша көбіне тәлімі (жаңбыр суына сүйенген) түрде өсірілді. Қауын, қарбыз, картоп егіліп отырды. Асқабақтың екі түрі аталады: кәдімгі асқабақ (асқа қолданылған) және ұзынша «кабак» (горляник), одан ыдыс-аяқ жасалып, су сияқты сұйықтарды сақтауға әрі көш кезінде алып жүруге ыңғайлы болған.
Құрал-сайманның көбеюі және астықты сақтау
ХІХ ғасырдың екінші жартысында егіншілік құралдарының түрі көбейді. Дәстүрлі құралдар қатарында ағаш және темір күрек, ағаш айыр, сабан соқа, тырма, астық бастыруға арналған жабдықтар болды. Патша әкімшілігінің егіншілікті қолдауы және қоныстанушылардың ішкерілеуі нәтижесінде темір соқа, темір айыр сияқты орыс құралдары да қатар қолданылды.
Бастырылған астық қырманда тазартылып, өнімді сақтау үшін қоймалар салынды. Қоймасы жоқтар астықты арнайы шұңқырға сақтаған; мұндай шұңқыр «ұра» деп аталды.
Қорытынды: көшпелілік пен отырықшылықтың қатар өмір сүруі
ХVIII ғасырдың басынан ХІХ ғасырдың 60-жылдарына дейін Кіші жүз қазақтары егіншілікпен де айналысқан. Кейбір аймақтарда егіншілік пен отырықшылықтың тамыры тереңде жатқанын деректер көрсетеді. Бұл — қазақтарды тек «көшпелі ел» деп біржақты сипаттайтын көзқарасты түзетеді: көшпелі мәдениет негізгі тірек болғанымен, отырықшылық та өзіне тән шаруашылық тәжірибесін, еңбек мәдениетін және тұрмыстық дағдыларын қалыптастырды.
Пайдаланылған деректер
- Шалекенов У.Х. Қазақ ежелден көшпенді ме? (Солженицынның сандырағына қарсы тарихи ой). Зерде. 1991; № 12. 35–46-бб.
- Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962. 273-б.
- Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994. 118-б.
- Левшин А. Описание киргиз-кайсацких орд и степей. Ч. III. СПб., 1832. 23-б.
- Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994. 119-б.
- Сол еңбек. 119-б.
- Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994. 120-б.
- Сол еңбек. 120-б.
- Сол еңбек. 120-б.
- Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства. СПб., 1865. 163-б.
- Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994. 120-б.
- Бекмаханова Н.Е. Формирование многонациональных… 38-қор, 32-іс, 37–38-парақтар.
- Материалы по Киргизскому землепользованию… Уральский уезд. Оренбург, 1909. 42, 125–126-парақ.
- Трегубов Д. По новым местам. СПб., 1913. 43-б.