Динозаврлардың жаппай қырылуы екі геологиялық кезең арасында

Динозаврлардың дәуірі және жойылу шегі

Динозаврлар Жер бетінде шамамен 290 млн жыл бұрын пайда болып, 100 млн жылдан аса уақыт бойы экожүйелерде үстемдік құрды. Олардың жаппай қырылуы екі геологиялық кезеңнің — бор мен палеогеннің — шекарасында, шамамен 65 млн жыл бұрын орын алды.

Ғалымдар дәл осы шекарада тіршілік формаларының құрамында күрт өзгеріс болғанын байқады. Палеонтологтар тапқан қазба қалдықтары арасында сол кезеңде жойылып кеткен жануарлардың жаңа түрлері әлі де анықталып келеді: ұсақ түрлерден бастап, нағыз алыптарға дейін.

Қоректенуі және атмосфераның ықпалы

Динозаврлардың басым бөлігі өсімдіктермен қоректенгенімен, олардың арасында жыртқыш түрлер де болды. Кей зерттеушілер динозаврлардың қарқынды өсіп-дамуына атмосферадағы оттегінің жоғары концентрациясы әсер еткен болуы мүмкін деп санайды: ол уақытта оттегі мөлшері қазіргі деңгейден шамамен 1,5 есе жоғары болғаны айтылады.

Кейін оттегінің азаюы олардың тіршілігіне кері әсерін тигізуі ықтимал. Алайда жойылуды бір ғана фактормен түсіндіру жеткіліксіз: атмосфера құрамында көмірқышқыл газының да айтарлықтай көп болғаны туралы пікірлер бар — кей бағалаулар бойынша, қазіргі мөлшерден 5 есе жоғары.

Алып ұшатын жануарлар және тығыз атмосфера гипотезасы

Динозаврлар дәуірінде қанаттарының ұзындығы 11 метрге дейін жететін алып ұшатын жануарлар да болған. Ұзақ уақыт бойы ғалымдар мұндай алыптардың қалай ұшқанын түсіндіруде қиындық көрді.

Бұл мәселе геохимиктер Г. Лэндис пен Р. Бернердің (АҚШ) 80 млн жыл бұрынғы янтарь ішінде сақталған газдардың құрамын зерттеу нәтижелерімен байланыстырылып түсіндіріледі. Сол кезеңде газ қысымы қазіргі деңгейден 10 есе жоғары, ал оттегі мөлшері 32% болған деген дерек келтіріледі. Тығыз атмосфера алып ұшқыш жануарлардың көтерілуіне қолайлы жағдай жасауы мүмкін.

65 млн жыл бұрынғы апат: соққы, кратерлер және салдар

Зерттеулер бойынша, 65 млн жыл бұрын тек динозаврлар ғана емес, жануарлардың жартысынан көбі жойылып кеткен. Көптеген ғалымдар бұл құбылысты Жерге бір немесе бірнеше ірі аспан денесінің құлауымен байланыстырады.

Бұл кратерлердің бірқатары теңіздің таяз бөліктерінде пайда болған. Кей болжам бойынша, өте үлкен ғарыш денесі атмосферада бірнеше бөлікке бөлініп, соның нәтижесінде әртүрлі нүктелерде соққы іздері қалған. Түскен дене кометаның ядросы болуы да ықтимал.

Америкалық зерттеушілер В. Вольбах, Р. Левич және Э. Андерс жануарлардың қырылуына астероид құлағаннан кейін тұтанған ауқымды өрт те себеп болуы мүмкін деп есептейді. Өрттен көтерілген күл мен күйе атмосфераны ластап, салқындау үрдісін күшейткен. 65 млн жыл бұрынғы шөгінділерден табылған қалың күйе қабаттары осы гипотезаны жанама түрде қолдайды.

Химиялық іздер: иридий, азот оксидтері және қышқыл жаңбыр

Планетологтардың пайымдауынша, Жер тарихындағы аса ірі катаклизмдер кезінде жануарлардың 90%-ға жуығы жойылып отырған, ал мұндай оқиғалар өте үлкен астероидтардың соғылуымен байланысты болуы ықтимал. Динозаврлар жойылған кезеңнің геологиялық қабаттарынан Жерде сирек кездесетін металл — иридий — табылғаны ерекше назар аударады.

Америкалық зерттеушілер Р. Принн мен Б. Фигли тәжірибелер арқылы кометалар мен астероидтар соқтығысқанда озон қабатын бұзуға қатысатын азот оксиді (NO) түзілетінін көрсеткен. Кей бағалаулар бойынша, катастрофадан кейін бірнеше минут немесе сағат ішінде NO концентрациясы 0,1%-ға дейін жетуі мүмкін.

Бұған қоса, топырақтан тірі ағзалар үшін зиянды элементтер (Be, Hg, Ta және т.б.) бөлініп, су булары және ауамен бірге тыныс алу жүйесіне әсер етуі ықтимал. Құрлық өсімдіктері жапырағын түсіріп, солып қалады. Мұхиттарға түскен қышқылдар карбонатты қосылыстарды ыдыратып, атмосфераға CO2-нің көбірек бөлінуіне себеп болуы мүмкін, ал кремнийлі қосылыстарға мұндай қышқылдардың әсері әлсіз болады.

Қорытынды: шөгінділер сөйлегенде

Қорытындылай келе, бор–палеоген шекарасына сәйкес келетін қалдық шөгінділерде иридий мөлшері қалыпты фоннан 100–1000 есе жоғары екені көрсетіледі. Иридиймен қатар платина тобының элементтері, сондай-ақ кварц бөлшектері де кездеседі.

Бұл белгілердің жиынтығы Жердің тарихында өте ірі ғарыш денелерімен соқтығысу болғанын дәлелдейтін маңызды айғақтар ретінде қарастырылады.