Қазақстан Республикасында валюталық ретту мен валюталық бақылауды жүзеге асырады және валюталық операциялардың барлық түрін жүргізуге құқылы
Ұлттық банктің жұмысының негізгі бағыттары
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі елдің ақша-несие жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі институт ретінде бірқатар стратегиялық міндеттерді орындайды. Оның қызметі ақша айналымын реттеуден бастап банк секторын қадағалауға дейінгі кең ауқымды қамтиды.
Ақша айналымы мен ресурстарды басқару
- Елдегі несиелік ресурстарды және ақша айналымын басқару.
- Өзіне бағынысты мекемелер арқылы ақшалай түсімді инкассациялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру.
- Қолма-қол ақшаны сақтау, инкассациялау және айналымға қайтару тәртібін қалыптастыру.
Реттеу, қадағалау және стандарттар
- Несиелік, есеп айырысу және кассалық операцияларды жүргізу ережелерін бекіту, есеп жүргізуді және банктердің есеп беруін ұйымдастыру.
- Банк қызметін лицензиялау және ақша-несие реттеу әдістері мен нысандарын талдау.
- Банк секторын бақылау және қадағалау, пруденциалдық нормативтер белгілеу.
Жүйелік және талдамалық жұмыс
- Елдің банк жүйесі бойынша тәуелсіз баланстарды қалыптастыру.
- Ғылыми-зерттеу және аналитикалық жұмыстар жүргізу.
Валюталық саясат
- Валюталық операцияларды жүргізудің ережелері мен тәртібін белгілеу.
- Бірізді валюталық саясат жүргізу және валюталық реттеу құралдарын қолдану.
Заңға сәйкес атқаратын қызметтері мен операциялары
Қазақстан Республикасының «Ұлттық банк туралы» Заңына сәйкес Ұлттық банк ақша-несие саясатын жүзеге асырып, банк жүйесінің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін бірқатар операцияларды орындайды.
- Айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу арқылы мемлекеттік ақша-несие саясатын жүргізеді және Қазақстан Республикасы аумағында банкноталар мен монеталарды айналысқа шығаратын жалғыз эмитент болып табылады.
- Кепіл берушісі Үкімет болып табылатын Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы қарызына қызмет көрсетуге қатысады.
- Қазақстан Республикасы аумағында еншілес банктер ашуға рұқсат береді.
- Қазақстан Республикасы аумағында және одан тыс жерде банк филиалдары мен өкілдіктерін ашуға келісім береді, сондай-ақ банк операцияларын жүргізуге лицензия береді.
- Банктердің бағалы қағаздар эмиссиясы жобаларын тіркеуге дейін өзі белгілеген тәртіппен міндетті сараптаудан өткізеді.
- Банктерге несие беруге және олардың қарыз капиталы нарығындағы ашық валюталық позициясына бақылау жасауға құқылы; банктер үшін соңғы сатыдағы несие беруші ретінде қайта қаржыландыру саясатын жүргізеді.
- Банктердің қызметіне, сондай-ақ шетел валютасын сатып алу, сату және айырбастау ұйымдарының жұмысына бақылау мен қадағалау жүргізіп, пруденциалдық нормативтер белгілейді.
- Ресми мөлшерлемелерді өзгерту арқылы банктік пайыз мөлшерлемелерінің деңгейін реттеуді жүзеге асырады.
- Ақша-несие реттеу әдістері жеткіліксіз болған жағдайларда банктердің операциялары бойынша несиелік салымдарды шектеу және пайыз мөлшерлемелерін өзгерту тетіктерін қолдана алады.
- Валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асырады және валюталық операциялардың барлық түрін жүргізуге құқылы.
- Банк ісі, есеп жүргізу, есеп айырысу және валюталық операциялар бойынша банктерге, айырбастау операцияларын жүзеге асыратын ұйымдарға және олардың клиенттеріне міндетті нормативтік актілер шығарып, орындалуын бақылайды.
- Қадағалау функциясын қамтамасыз ету үшін банктер мен айырбастау ұйымдарына бухгалтерлік, статистикалық және өзге де есептіліктің тізбесін, нысанын және тапсыру мерзімдерін бекітеді.
- Егер заңнамамен өзгеше көзделмесе, Үкіметпен келісім бойынша төлемдерді жүргізу кезегін, есеп айырысуларды реттеу мақсатындағы тәртіптерді бекіте алады; ерекше жағдайларда мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылатын ұйымдардың кассалық қызмет көрсетуімен байланысты операцияларды жүргізеді.
Эмиссия және ұлттық валюта: теңгенің айналымы
Эмиссиялық құқық және ақша бірлігі
Ұлттық банк — заңды төлем құралы болып саналатын банкноталарды шығаруға эмиссиялық құқы бар жалғыз мемлекеттік орган. Банкноталар Ұлттық банктің эмиссиясы арқылы шығарылады және банктерге қолма-қолсыз баламасын алу шартымен сатылады.
Қазақстан Республикасының ресми ақша бірлігі — теңге.
Дизайн, жариялылық және өкілеттіктер
- Ұлттық банк банкноталар мен монеталардың қажетті көлемін айқындайды, дайындалуын қамтамасыз етеді, сақтау және жою тәртібін белгілейді.
- Банкноталар мен монеталардың номиналдық құрылымы және айқын ерекшеленетін пішіні болуы тиіс; сипаттамалар баспасөзде жарияланады.
- Ұлттық валютаны өзгерту құқығы Парламентке тиесілі, ал қызмет ету шарттары мен енгізу тәртібін айқындау Президенттің өкілеттігіне жүктеледі.
Айырбас бағамы және қолма-қол ақша айналымы
Ұлттық банк ұлттық валютаның шетел мемлекеттерінің ақша бірліктеріне айырбастау бағамын анықтау тәртібін белгілейді. Қолма-қол ақша айналымы банк кассаларына үздіксіз қайтып отыру қағидаты арқылы жүзеге асады.
Қазақстанда банкноталарды өндіруді ұйымдастыру және коммерциялық банктерге инкассациялау қызметіне лицензия беру тетіктерінің енгізілуіне байланысты, қолма-қол ақшамен жұмыс істеу жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда өзгерді. Екінші деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттарындағы қаражат қалдығы шегінде қолма-қол ақша ала алады, сондай-ақ операциялық кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шектеу қойылмайды.