Экономикалық даму
Аймақтық саясат: мәні, мақсаты және мемлекеттік реттеу
Аймақтық саясат — мемлекеттің жалпы саясатының құрамдас бөлігі. Ол өмір сүру мен шаруашылық жүргізудің аумақтық факторларын тиімді пайдаланып, елдің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуге бағытталады.
Қазақстан Республикасындағы аймақтық саясаттың негізгі мақсаты — аумақтық еңбек бөлінісін ұтымды ұйымдастыру және жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту қағидалары негізінде әр өңірдің ресурстық-өндірістік әлеуетін тиімді қолдану, сондай-ақ халық үшін өмір сүру мүмкіндіктерінің теңдігін қамтамасыз ету.
Мемлекеттік реттеудің негізгі механизмдері
- Жалпы мемлекеттік және өңірлік мүдделерді үйлестіретін ұзақ мерзімді кешенді болжамдар: өндіргіш күштерді орналастыру, өндірістік-экономикалық, зияткерлік және экспорттық әлеуетті нығайту.
- Кешенді болжамда белгіленген басымдықтарды іске асыратын стратегиялық жоспарлар жүйесі (ұлттық, өңірлік және салалық деңгейде).
- Ірі өңіраралық мәселелерді шешуге бағытталған жалпы мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеу және жүзеге асыру.
- Нақты өңірлердегі өзекті түйткілдерді шешуге арналған мақсатты бағдарламалар (экологиялық қолайсыз аумақтар, депрессиялық шағын және орта қалалар, шалғай ауылдық аудандарды қолдау).
- Арнайы экономикалық аймақтарды құру (заңнамалық, институционалдық және әдістемелік қамтамасыз ету арқылы).
- Қаржы-несие және салықтық тетіктерді пайдалану.
Орталық атқарушы органдардың реттеуші функциялары
- Шаруашылық субъектілері мен орталық/жергілікті органдар қызметінің құқықтық және нормативтік негізін қалыптастыру.
- Ел экономикасының макроэкономикалық және салалық басымдықтарын ескере отырып, аумақтық дамудың негізгі бағыттары мен пропорцияларын айқындау.
- Азаматтардың тұрғылықты жеріне қарамастан, республика аумағында ең төменгі тұрмыс деңгейіне мемлекеттік кепілдікті қамтамасыз ету.
- Өңіраралық және жалпы республикалық сипаттағы аумақтық мәселелерді шешу.
- Республика үшін стратегиялық маңызы бар аумақтардың басымдықпен дамуын қолдау.
Мемлекеттің реттеуші рөлі сондай-ақ бюджеттен қаржыланатын мақсатты кешенді бағдарламаларды және құрылым құраушы инвестициялық жобаларды іске асыру арқылы көрініс табады.
Атырау облысы: аумақтық даму стратегиясы және бәсекеге қабілеттілік
1996 жылғы 9 қаңтарда Үкімет қаулысымен Қазақстан Республикасының аймақтық саясаты тұжырымдамасы бекітілді. Кейін Президенттің 2006 жылғы және 2007 жылғы Жолдауларындағы басымдықтарға сәйкес «Атырау облысының 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясы» әзірленді. Бұл құжат жаһандану жағдайында өңірдің мүмкіндіктері мен тәуекелдерін тұтас бағалаудың қажеттілігінен туындады.
Өңір дамуының өзекті мақсаты — ұлттық және әлемдік еңбек бөлінісі жүйесінде өз орнын табу.
Демография
- Халық саны бойынша өңір 15-орында.
- Халық тығыздығы: 1 км²-ге 3,9 адам (республика бойынша жоғары көрсеткіштердің бірі).
- Тығыздықтың салыстырмалы жоғары болуы туу деңгейі мен көші-қон ағындарына, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық ахуалға байланысты.
Өмір сүру деңгейі
Кірістер және күнкөріс минимумы сияқты көрсеткіштер бойынша Атырау облысы республикада алдыңғы орындарда: бұл параметрлер бойынша өңір 3-орында.
Еңбек әлеуеті
Экономикалық реформалардың қарқындылығы мен аумақтық факторлар еңбек нарығында теңгерімсіздіктерге әкелді. Экономикалық белсенді халық үлесі бойынша өңір 9-орында; жұмыссыздық деңгейі де ұқсас позицияда. Бұл үрдістер тұрғындардың жас құрылымындағы және экономикалық белсенді емес халық үлесіндегі өзгерістермен байланысты.
Экономикалық даму
- ЖӨӨ жан басына шаққанда: республикада 1-орын (2139,3 мың теңге).
- ЖӨӨ-дегі үлесі: 11,1% (республикада 2-орын).
- Өнеркәсіп өндірісі көлемі бойынша 1-орын; жалпы көлемнің 19,1%-ы. Тау-кен өндірісінің үлесі шамамен 90%.
- Ауыл шаруашылығы жалпы өнімі бойынша төмен позицияларда (республикалық көлемнің 1,3%-ы).
- Негізгі капиталға инвестициялар: 756 638,0 млн теңге, республикада 1-орын; жобалардың басым бөлігі мұнай-газ секторына бағытталған.
- Шетелдік инвестиция тартудағы үлесі ең жоғары: жалпы республикалық көлемнің 70,5%-ы.
- Құрылыс жұмыстары көлемі бойынша 3-орын; республикалық инвестициялардағы үлесі 13,8%.
Инновациялық әлеует
Жоғары білікті мамандардың үлесі айтарлықтай болғанымен, инновациялық әлеуеттің жиынтық деңгейі орташа. Бұл өңір экономикасын дамытуда ғылыми зерттеулер мен әзірлемелердің рөлі әлі де жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Миссия, болашақ бейне және стратегиялық мақсат
Орнықты экономикалық даму негізінде тұрғындардың жоғары өмір сүру сапасын қамтамасыз ету.
Қолайлы өмір сүру ортасы, дамыған инфрақұрылым және инновацияға сүйенген әртараптандырылған экономикасы бар өңір.
Инвестицияға негізделген экономикадан инновацияға негізделген экономикаға өтуді аяқтау.
Инновациялық дамуға жеткізетін негізгі міндеттер
- 1 Экономиканы әртараптандыру: қосылған құны жоғары өнім өндіруге мүмкіндік беретін өңдеу өнеркәсібін дамыту, сонымен бірге тау-кен секторын тұрақты дамыту.
- 2 Инновацияны қоса алғанда, инфрақұрылымның барлық түрін жетілдіру; халықаралық және өңірлік ықпалдастықты күшейту.
- 3 Агроөнеркәсіптік кешенді дамыту: жұмыспен қамту құралы әрі әртараптандыру факторы ретінде, мемлекеттік-жекешелік әріптестік арқылы ауыл шаруашылығы өңдеу және тамақ өнеркәсібін күшейту.
- 4 Адам әлеуетін дамыту және әлеуметтік теңсіздікті азайту.
- 5 Орнықты дамудың негізі ретінде экологиялық ахуалды сауықтыру.
- 6 Аумақтық басқаруды жетілдіру: өңірдің экономикалық кешенін синергетикалық тиімділік беретін біртұтас жүйе ретінде дамыту арқылы бәсекеге қабілеттілікті арттыру.
Жергілікті бюджеттерді реттеу формалары
Жергілікті бюджеттер Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің құрамына кіреді және мемлекеттік бюджетпен өзара байланысты. Олар тек жергілікті салықтар мен алымдар есебінен ғана емес, сондай-ақ бюджеттік реттеу тетіктері арқылы қайта бөлінетін республикалық салықтар мен алымдардың үлестері есебінен де қалыптасады.
Неге теңестіру саясаты қажет?
Кірістер базасының өңірлер бойынша әркелкілігі және әлеуметтік-экономикалық даму айырмашылықтары жергілікті органдардың мемлекеттік қызметтерді бірдей деңгейде ұсынуына кедергі келтіреді. Сондықтан тұрғындарға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің теңдігін сақтау үшін бюджеттік теңестіруді қамтамасыз ететін белсенді саясат қажет.
Тәжірибеде теңестірудің бір құралы ретінде тұрғындардың жан басына шаққандағы көрсеткіштеріне сүйенетін көлденең бюджеттік теңестіру әдісі қолданылады.
Бюджетаралық реттеу: алымдар мен субвенциялар
1999 жылдан бері қолданылып келе жатқан бюджетаралық реттеу механизмі (бюджеттік алымдар мен субвенциялар) бюджетаралық қатынастардың айқындалуына ықпал етті. Сонымен қатар, төмен тұрған бюджеттерден алынатын алым нормативтерін немесе трансферттер көлемін жиі қайта қарау тәжірибесі жүйенің тұрақтылығын әлсірететін фактор ретінде көрінді.
Осыған байланысты трансферттерді есептеудің әдістемесін бекіту және өңірлердің экономикалық дамуын ынталандыратын өзгерістер енгізу қажеттілігі туындады.
Кірістерді бөлу нормативтері және өкілеттіктерді бекіту
Жергілікті бюджеттердің бюджетаралық қатынастарын реттеу формаларының бірі — кірістерді бөлу нормативтері. Олар орта мерзімді фискалдық саясат негізінде айқындалып, салыстырмалы түрде тұрақты сипатқа ие.
Бұл тәсіл бюджет жіктемесі арқылы басқару деңгейлері арасында функциялар мен өкілеттіктерді нақты бөлуге, сондай-ақ белгілі бір функцияны қаржыландыру жауапкершілігін тиісті деңгейге заңды түрде бекітуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде облыс пен аудан деңгейлерінде шығын міндеттемелерін өз бетінше орын ауыстыруға шектеу қойылып, жоспарлау тәртібі жақсарады.
Өкілеттік пен қаржыландыруға қатысты негізгі қағидалар
- Мемлекеттік функцияларды орындауға жауапты органдардың құзыреті мен шығыс өкілеттіктері заңнамалық актілерде нақты айқындалады.
- Төмен тұрған деңгейге қосымша функция жүктелсе, оны іске асыруға қажетті қаржылық ресурстар да бірге берілуі тиіс.
- Жоғары деңгей қабылдаған нормативтік шешімдерден туындайтын қосымша шығындарды өтеуге жергілікті бюджеттердің заңды құқығы бекітіледі.
Мемлекеттік бюджет шығыстары: құрылымы және бағыттары
Мемлекеттік бюджет шығыстары мемлекеттің табиғаты мен функцияларына, әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне, әкімшілік-аумақтық құрылымға және бюджеттік қаражат беру формаларына тәуелді. Шығыстардың құрамы мен құрылымы олардың экономикалық мазмұнымен және жалпы ішкі өнімді бөлудегі мемлекеттік мақсаттармен айқындалады.
Қоғамдық қайта өндіріске қатысуына қарай
Өндірістік қорларды ұлғайту және өндірістің үздіксіз процесін қамтамасыз етуге арналған шығыстар.
Әлеуметтік-мәдени шаралар, білім, ғылым, қорғаныс және мемлекеттік басқаруды қаржыландыру.
Экономиканың бәсекеге қабілеттілігіне бағытталған даму шығындары жоғары болып, тұтынушылық шығындар үлесі төмендеген сайын, бюджеттік қаражатты пайдалану тиімділігі артады.
Республикалық бюджет шығыстарының негізгі бағыттары
Атырау облысының бюджеті: кірістер, шығыстар және басымдықтар
Төмендегі деректер Атырау облысы бойынша бюджеттің кірістері мен шығыстарының жалпы динамикасын көрсетеді (млн теңге).
2003–2006 жылдар бойынша жиынтық көрсеткіштер
| Көрсеткіш | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|
| Кіріс — барлығы | 40474 | 47118 | 48379 | 55613 |
| Шығыс және несиелеу — барлығы | 44000 | 49287 | 50763 | 59005 |
| Дефицит (−) / профицит (+) | -3526 | -2169 | -2384 | -3392 |
Байқалғандай, шығыстардың едәуір бөлігі білім беру, денсаулық сақтау және бюджеттік алымдарға бағытталған. Жалпы бюджет шығыстарын тиімді жабу үшін аумақтық стратегияны іске асырудың маңызы жоғары.
Өсу полюстері: өңірлік саясатты іске асыру бағыттары
Атырау өңірінің перспективалы индустриялық-инновациялық аймаққа айналуына және кластерлік дамуға ықпал ету үшін өңірлік әрі әлемдік нарықпен ықпалдасқан өсу полюстерін қалыптастыру көзделеді.
Атырау қаласын дамыту: Каспий макроөңірінің тірек орталығы
Атырау қаласын Каспий макроөңірінің, мұнай-газ және мұнай-химия салаларының сапалы орталығына айналдыру басым бағыт ретінде қарастырылады. Болашақта Атырау — ұлттық деңгейдегі іргелі қалаға айналып, экономикалық белсенділік пен өндірістік қуатты шоғырландыра алатын Каспий өңірінің ықтимал орталығы бола алады.
Қаланы Каспий макроөңірінің технополисі ретінде позициялау: технология саласына тікелей шетелдік инвестициялар тарту, озық технологияларды өндіру және тарату орталығын қалыптастыру.
«30 корпоративтік көшбасшы» бағдарламасы жобаларын орындау; әртараптандырылған мұнай-химия кешенін салу; АМӨЗ-де бензол өндіру кешенін іске қосу.
Өңірдің геостратегиялық әлеуетін іске асыру және халықаралық хабарламаларды дамыту үшін жағдай жасау.
Әуежайдың жерүсті инфрақұрылым объектілерін дамыту және арнайы техникамен жарақтандыру.
Атырау–Астрахань және Атырау–Ақтау бағыттарындағы автомобиль жолдарын жөндеу және жаңғырту; Ресейге және батыс бағытқа транзит үшін Қиғаш өзені арқылы көпір салу.
Жайық–Каспий арналары бойынша су түбін тереңдету жұмыстарын аяқтап, кемелердің тұрақты жүзуін қамтамасыз ету; өзен және теңіз флотын жаңарту; Атырау өзен портын қайта жабдықтау.