Бас бостандығынан айыру
Жаза ұғымы
Жаза — соттың үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Ол қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға қолданылады және Қылмыстық кодексте (ҚК) көзделген тәртіппен белгілі бір құқықтары мен бостандықтарынан айыруды немесе оларды шектеуді білдіреді.
Жазаның мақсаттары (ҚР ҚК 38-бап)
- әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру;
- сотталған адамды түзеу;
- сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстар жасауынан сақтандыру.
Жаза тән азабын шектіруді немесе адамның қадір-қасиетін қорлауды мақсат етпейді.
Жазаның түрлері және жіктелуі
ҚР ҚК бойынша жаза негізгі және қосымша түрлерге бөлінеді. Кейбір жазалар екі мәртебеде де қолданылуы мүмкін (ҚР ҚК 39-бап).
Негізгі жазалар
- айыппұл;
- белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру;
- қоғамдық жұмыстарға тарту;
- түзеу жұмыстары;
- әскери қызмет бойынша шектеу;
- бас бостандығын шектеу;
- қамау;
- тәртіптік әскери бөлімде ұстау;
- бас бостандығынан айыру;
- өлім жазасы.
Қосымша жазалар
- арнаулы, әскери немесе құрметті атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен, біліктілік сыныбынан және мемлекеттік наградаларынан айыру;
- мүлкін тәркілеу.
Ескерту: айыппұл, белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру және қоғамдық жұмыстарға тарту — негізгі де, қосымша да жаза ретінде қолданылуы мүмкін.
Жекелеген жазаларға қысқаша сипаттама
Айыппұл (ҚР ҚК 40-бап)
Айыппұл — ҚК-де белгіленген шектерде сотталған адамның пайдасына ақшалай өндіріп алу. Ол заңмен белгіленген және жаза тағайындау сәтінде қолданылып жүрген айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) белгілі бір мөлшеріне сәйкес немесе сотталған адамның жалақысы мен өзге де табысына байланысты тағайындалуы мүмкін.
Мөлшері
АЕК-тің 25-тен 20 000-ға дейінгі шегінде немесе сотталған адамның екі аптадан бір жылға дейінгі кезеңдегі жалақысы/өзге табысы мөлшерінде.
Тағайындауда ескерілетін мән-жайлар
Қылмыстың ауырлығы және сотталған адамның мүліктік жағдайы.
Негізгі жаза ретінде тағайындалған айыппұлды төлеуден қасақана жалтарған жағдайда, ҚК-нің 42, 43 және 46-баптарындағы ережелер сақтала отырып, ол қоғамдық жұмыстарға, түзеу жұмыстарына немесе қамауға ауыстырылуы мүмкін.
Белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру (ҚР ҚК 41-бап)
Бұл жаза мемлекеттік қызметте, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында белгілі бір лауазымды атқаруға немесе белгілі бір кәсіптік не өзге қызметпен айналысуға тыйым салудан тұрады.
Негізгі жаза ретінде
1 жылдан 5 жылға дейін.
Қосымша жаза ретінде
6 айдан 3 жылға дейін.
Сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін
Негізгі жаза ретінде 3 жылдан 10 жылға дейін, қосымша жаза ретінде 6 айдан 3 жылға дейін.
Сот қылмыстың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесін, сондай-ақ кінәлі адамның жеке басын ескере отырып, бұл жазаны Ерекше бөлімде тікелей көрсетілмесе де қосымша жаза ретінде тағайындай алады.
Қоғамдық жұмыстарға тарту (ҚР ҚК 42-бап)
Қоғамдық жұмыстар — сотталған адамның негізгі жұмысынан немесе оқуынан бос уақытта ақысыз қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындауы. Жұмыстардың түрлерін жергілікті атқарушы органдар немесе жергілікті өзін-өзі басқару органдары белгілейді.
Мерзімі мен тәртібі
60 сағаттан 240 сағатқа дейін; күніне 4 сағаттан аспайтын уақытта өтеледі.
Тағайындалмайтын тұлғалар
Әскери қызметшілер; 55 жастан асқан әйелдер және 60 жастан асқан еркектер; жүкті әйелдер; 3 жасқа дейінгі баласы бар әйелдер; I–II топ мүгедектері.
Қоғамдық жұмыстардан қасақана жалтарған жағдайда, олар бас бостандығын шектеуге, қамауға немесе бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін (есептеу: 1 күн — 4 сағат).
Түзеу жұмыстары (ҚР ҚК 43-бап)
Түзеу жұмыстары 2 айдан 2 жылға дейінгі мерзімге белгіленеді және сотталған адамның жұмыс орны бойынша өтеледі. Сот үкімімен сотталған адамның табысынан мемлекет кірісіне 5%-дан 20%-ға дейін ұстап қалу жүргізіледі.
Шектеулер: еңбекке жарамсыз деп танылған, тұрақты жұмысы жоқ немесе оқу орнында өндірістен қол үзіп оқитын адамдарға тағайындалмайды. Кей жағдайларда сот түзеу жұмыстарының орнына айыппұл тағайындауы мүмкін.
Жазаны өтеуден қасақана жалтарған жағдайда, өтелмеген мерзім бас бостандығын шектеуге, қамауға немесе бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін.
Әскери қызмет бойынша шектеу (ҚР ҚК 44-бап)
Бұл жаза келісімшарт бойынша әскери қызмет атқарып жүрген сотталған әскери қызметшілерге, сондай-ақ шақыру бойынша қызметін өтеп жүрген офицерлерге белгілі жағдайларда тағайындалады. Ол түзеу жұмыстарының орнына 3 айдан 2 жылға дейінгі мерзімге белгіленуі мүмкін.
Ақша ұстап қалу
Үлес қаражатынан мемлекет кірісіне, сот белгілеген мөлшерде, бірақ 20%-дан аспайды.
Қызметтік салдар
Жаза өтелген уақытта лауазымы мен әскери атағын көтеруге болмайды; мерзім еңбек сіңірген жылдарға есептелмейді.
Бас бостандығын шектеу (ҚР ҚК 45-бап)
Бас бостандығын шектеу — сотталған адамға оның еркіндігін шектейтін белгілі міндеттер жүктеп, қоғамнан оқшауламай, мамандандырылған органның қадағалауымен тұрғылықты жері бойынша 1 жылдан 5 жылға дейінгі мерзімге өтелетін жаза. Өзге жаза осы түрге ауыстырылған жағдайда 1 жылға жетпейтін мерзім де белгіленуі мүмкін.
Сот жүктей алатын міндеттер
- мамандандырылған органға хабарламай тұратын, жұмыс істейтін немесе оқитын орнын өзгертпеу;
- рұқсатсыз белгілі бір орындарға бармау;
- бос уақытта тұрғылықты жерінен кетпеу;
- қажет болған жағдайда емделу курсынан өту және отбасын материалдық қолдау сияқты өзге міндеттер.
Қасақана жалтарған жағдайда, өтелмеген мерзім бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін (есептеу: шектеудің 1 күні — бас бостандығынан айырудың 1 күні).
Бұл жаза ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін сотталғандығы бар адамдарға, әскери қызметшілерге және тұрақты тұратын жері жоқ адамдарға қолданылмайды.
Қамау (ҚР ҚК 46-бап)
Қамау — сотталған адамды жазаның бүкіл мерзімінде қоғамнан қатаң оқшаулау жағдайында ұстау. Ол 1 айдан 6 айға дейінгі мерзімге белгіленеді. Кейбір жазалар қамауға ауыстырылған жағдайда кемінде 1 ай мерзімге тағайындалуы мүмкін.
Қолданылмайды: үкім шығару кезінде 18 жасқа толмағандарға, жүкті әйелдерге және кәмелетке толмаған балалары бар әйелдерге.
Әскери қызметшілер қамауды абақтыда өтейді.
Тәртіптік әскери бөлімде ұстау (ҚР ҚК 47-бап)
Бұл жаза мерзімді әскери қызмет атқарып жүрген әскери қызметшілерге, сондай-ақ кейбір жағдайларда келісімшарт бойынша қызмет ететін қатардағы және сержанттық құрамға тағайындалады. Әдетте 3 айдан 2 жылға дейін белгіленеді және белгілі мән-жайларда 2 жылдан аспайтын бас бостандығынан айырудың орнына қолданылуы мүмкін.
Бұрын бас бостандығынан айыру жазасын өтеген адамдарға бас бостандығынан айырудың орнына бұл жаза қолданылмайды. Есептеу: тәртіптік бөлімдегі 1 күн — бас бостандығынан айырудың 1 күні.
Бас бостандығынан айыру (ҚР ҚК 48-бап)
Бас бостандығынан айыру — сотталған адамды колония-қонысқа жіберу, жалпы, қатаң, ерекше режимдегі түзеу колониясына немесе түрмеге қамау арқылы қоғамнан оқшаулау. 18 жасқа толмай сотталғандар тәрбиелеу колонияларына орналастырылады.
Жалпы мерзімдер
Әдетте 6 айдан 15 жылға дейін; ерекше ауыр қылмыстар үшін 20 жылға дейін немесе өмір бойына.
Абайсызда жасалған қылмыс
10 жылдан аспауға тиіс.
Мекеме түрін айқындаудың жалпы қағидалары
- абайсызда қылмыс жасағандар — колония-қоныс;
- қасақана кішігірім/орташа/ауыр қылмыс үшін алғаш сотталғандар — жалпы режим;
- аса ауыр қылмыстар үшін алғаш сотталғандар немесе қайталанған қылмыстар жағдайы — қатаң режим;
- аса қауіпті қайталану немесе өмір бойына сотталғандар — ерекше режим.
Кейбір жағдайларда аса ауыр қылмыс үшін 5 жылдан астам мерзімге сотталғандарға немесе аса қауіпті қайталану кезінде жаза мерзімінің бір бөлігін (5 жылдан аспайтын) түрмеде өтеу тағайындалуы мүмкін. Түзеу мекемесінің түрін өзгерту Құқықтық-атқарушылық заңнамаға сәйкес сот тәртібімен жүргізіледі.
Өлім жазасы (ҚР ҚК 49-бап)
Өлім жазасы (ату) — ең ауыр жаза. Ол адамның өміріне қол сұғатын ерекше ауыр қылмыстар үшін, сондай-ақ соғыс кезінде немесе ұрыс жағдайында мемлекеттік сатқындық, бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар және ерекше ауыр әскери қылмыстар үшін ғана қолданылуы мүмкін.
Тағайындалмайды: әйелдерге, 18 жасқа толмай қылмыс жасаған адамдарға және үкім шығарылған сәтте 65 жасқа толған еркектерге.
Мораторий: ҚР Президенті өлім жазасын орындауға мораторий енгізген жағдайда, үкімді орындау мораторий қолданылған уақытта тоқтатыла тұрады.
Өлім жазасы кешірім жасау тәртібімен ерекше режимдегі түзеу колониясында өмір бойына бас бостандығынан айыруға немесе 25 жылға бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін. Өлім жазасына кесілген адамның кешірім сұрауға құқығы сақталады.
Атақтардан және наградалардан айыру (ҚР ҚК 50-бап)
Ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін соттау кезінде сот айыпкердің жеке басын ескере отырып, оны құрметті, әскери, арнаулы немесе өзге атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен және біліктілік сыныбынан айыра алады.
Егер адам ҚР-дың мемлекеттік наградаларына немесе ҚР Президенті берген атақтарға/шендерге ие болса, сот үкім шығарғанда осы наградалардан және атақтардан айыру туралы ҚР Президентіне ұсыныс енгізудің орындылығы мәселесін шешеді.
Мүлкін тәркілеу (ҚР ҚК 51-бап)
Мүлкін тәркілеу — сотталған адамның меншігіндегі мүліктің бәрін немесе бір бөлігін мемлекеттің меншігіне мәжбүрлеп, өтеусіз алу. Сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша қылмыстық жолмен алынған немесе сондай қаражатқа сатып алынған, сондай-ақ өзге адамдардың меншігіне берілген мүлік те заңда белгіленген тәртіппен тәркіленуі мүмкін.
Маңызды шарт: тәркілеу пайдакүнемдік ниетпен жасалған қылмыс үшін және ҚК-нің Ерекше бөліміндегі тиісті баптарда көзделген жағдайларда ғана тағайындалады.
Қылмыстық-атқарушы заңнамада белгіленген тізбеге сәйкес сотталғанға немесе оның асырауындағы адамдарға қажетті мүлік тәркіленбеуі тиіс.