Қоғамдық болмыс
Болмыс және құндылық: бастау ретінде болу
Адамның дүниеге қатынасының негізінде қандай құндылық жатса да, оның бастауы — болмыс. Мәнділік туралы айтқанда, кез келген нәрсенің дүниеде болу жолы немесе тәсілі оның негізін құрайды. Болу жолдары да, сан алуан құндылықтар да — бәрі әуелі жалпы бар болуы керек.
Ендеше, болмыс деген не? Бұл сұраққа болмыстың барлық формаларының мазмұнын ашу арқылы ғана жауап беруге болады. Болмыстың нақты, жеке формаларына ортақ ең жалпы қасиет — болу.
Философия үшін болмыстың түрлері мәселесі айрықша маңызды. Өйткені философияның негізгі мәселесін — ақыл-ойдың болмысқа қатынасын — түбегейлі түсіну үшін болмыстың негізгі түрлерін саралай білу қажет.
Болмыстың негізгі түрлері
Осы тұрғыдан болмыстың бір-бірінен ажыратылатын мынадай негізгі түрлері бар:
- Табиғат болмысы — заттар (денелер) және процестер болмысы; ол табиғи заттар мен процестерге, сондай-ақ адамдар жасаған заттар мен процестерге бөлінеді.
- Адам болмысы — заттар дүниесіндегі адам болмысы және адамның өзіндік болмысы.
- Рухани (идеялық) болмыс — жеке адамның рухани болмысы және объективтендірілген (жалпыадамдық) рухани болмыс.
- Әлеуметтік болмыс — қоғамдағы және тарихи процестегі жекелеген адам болмысы, сондай-ақ қоғам болмысы.
Табиғат болмысы: бірінші табиғат және оның тұрақтылығы
Адамзат пен қоғамның пайда болып, қалыптасуы қоршаған ортаның, қажетті алғышарттар мен жағдайлардың болуына тәуелді. Тарихи тұрғыдан алғанда, адамның өмір тіршілігі мен қызмет-әрекетінің негізі — табиғат заттары мен табиғи процестер. Олар адамзаттан әлдеқайда бұрын пайда болған және адам санасынан тыс, тәуелсіз өмір сүреді.
Бірінші табиғаттың басты ерекшелігі
Табиғат адам пайда болғанға дейін болды және адам санасы пайда болғаннан кейін де өз болмысының тәуелсіздігін сақтайды. Оны танып, сипаттап, заңдылықтарын тұжырымдайтын — адам; ал табиғаттың өзі адам санасынан тыс дербес өмір сүре береді.
Тұтастық пен өткіншілік диалектикасы
Табиғат тұтас күйінде кеңістік пен уақыт жағынан шексіз: ол әрқашан бар. Бірақ табиғаттағы жекелеген заттар мен құбылыстар өткінші: бірде бар, бірде жоқ; пайда болады, өзгереді, белгілі бір сәтте дәл сол қалпында өмір сүруін тоқтатады.
Мәселен, жерге түскен ұрықтан ағаш көктеп шығады, өседі, мезгілі жеткенде қурайды. Сол сияқты адам да дүниеге арман-үмітпен келіп, қоғамдық қатынастарға араласып, із қалдырып, қас-қағым сәттей өмірден өтеді. Сондықтан үлкендер «сағым дүние», «жалған дүние» деп толғанады: бір болмыс екінші болмысқа орын береді.
Дегенмен, бұл өзгерістер табиғат болмысының тұтас тоқтауын білдірмейді. Зат қираса да, адам өмірден өтсе де, дүниенің тұтастығынан жоқ болып кетпейді — болмыстың басқа материалдық жай-күйлеріне ауысады. Осы арқылы табиғаттың тұрақты тұтастығы мен жекелеген мәндердің өтпелі болмысы арасындағы байланыс көрінеді.
Табиғат — объективті шындық, ол алғашқы. Табиғат болмаса, адамзаттың өмірі де, қызметі де мүмкін емес.
Екінші табиғат: адамның қолымен жасалған әлем
Қоршаған ортаны танып, игеру барысында адам табиғат дүниесіне қуатты ықпал ете алатын өзгертуші күшке айналды. Табиғатта бұрын дайын күйінде болмаған, адамның қолы мен ақыл-ойы арқылы жасалған жаңа заттар мен процестердің тұтас әлемі пайда болды. Ғылымда мұны екінші табиғат деп те атайды.
Екінші табиғаттың бірінші табиғаттан айырмашылығы
- Материалдық негізі: адам табиғи байлықты, табиғи материалдарды пайдаланып, өңдейді.
- Адам еңбегі мен білімі: оны жасауда еңбек, іс-тәжірибе, ғылыми білім мен дағды жұмылдырылады.
- Қоғамдық мақсат: екінші табиғат ермек үшін емес, әлеуметтік мұқтаждар мен мақсат-мүдделерден туындайды; оның қоғамдық мәні, атқарар қызметі бар.
Мысалы, бүгінгі өмірде электронды аспаптар, түрлі қондырғылар мен машиналар кең қолданылады. Олар табиғат қойнауынан алынған металл, пластмасса және басқа материалдардан жасалады. Оларды өмірге әкелу — ғылым жетістіктері мен ақыл-ойдың, білім мен тәжірибенің нәтижесі; ал оларды іске қосу мен тиімді пайдалану — жоғары біліктілік пен мүмкіндіктерді талап етеді.
Екінші табиғат қатаң түрде бірінші табиғатқа тәуелді: ол соның материалдарынан, соның заңдылықтарына бағына отырып, қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыру үшін жасалады. Осы мағынада екінші табиғат болмысы — табиғат, рухани және әлеуметтік бастау біріккен нақты шындық.
Сондықтан қоғам мен екінші табиғаттың үйлесімін сақтау қажеттігі ешқашан маңызын жоғалтпайды. Сонымен бірге бірінші табиғат пен екінші табиғаттың ортақ заңдылығын, тұтастығын және өзара байланысын сақтап, реттеп отыру — бүгінгі заманның көкейкесті жалпыадамзаттық мәселесі.
Адам болмысы: рухани және әлеуметтік өлшемдер
Рухани болмыс
Рухани болмыс сана мен санасыздық процестерін қамтиды. Оны шартты түрде екі топқа бөлуге болады:
- Дербестенген руханилық: адамның өмірлік қызметінен ажыратуға келмейтін ішкі рухани әлемі (сыртқы дүние туралы ойлау, бейне жасау, тіл мен ойдың байланысы, санасыздық үдерістер).
- Объективтендірілген руханилық: адамнан тыс өмір сүретін рухани өнімдер — кітаптар, сызбалар, жобалар, ескерткіштер, идеялар, ойлар, музыка және т.б.
Әлеуметтік болмыс
Әлеуметтік болмыс та екіге бөлінеді:
- Жекелеген адам болмысы: адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды; ол белгілі бір ұлтқа, әлеуметтік топқа жатады, мемлекетте тұрады, тарихи процестерге қатысады.
- Қоғам болмысы: қоғамдық болмыс — жалпы ұғым; оның даму заңдары бар, ал қоғамдық жағдайлар мен мүдделер арасында қайшылықтар туындап отырады.
Қоғам неғұрлым жоғары дамыған сайын, прогрестің қарқыны бұқараның, әлеуметтік топтардың және жеке адамдардың саналылығы мен әлеуметтік белсенділігіне — яғни субъективтік факторларға — тікелей тәуелді болатыны айқынырақ көрінеді.