Ащы еңбектен тәтті нан
Төмендегі нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер еңбектің қадірін, жердің құтын, маңдай тердің берекесін айқын көрсетеді. Әр сөйлем — ұрпаққа қалдырылған өмірлік бағдар: еңбек етсең — өнеді, еңбексіз — ештеңе бітпейді.
Негізгі ой
Ер дәулеті — еңбек. Байлықтың да, бақыттың да кілті — адал еңбек пен тұрақты әрекет.
Еңбек — тіршіліктің өзегі
Еңбек — өмірді көркейтетін күш. Ол адамды ширатады, шыңдайды, әрі қоғамды алға бастырады.
Еңбексіз өмір жоқ
- Еңбексіз өмір жоқ, ауырсыз жеңіл жоқ.
- Еңбексіз өмір — сөнген көмір.
- Түйір нан — тамшы тер.
- Маңдайы терлемегеннің, қазаны қайнамайды.
Еңбек — береке
- Кім еңбек етсе — сол тоқ.
- Қолы қимылдағанның аузы қимылдар.
- Еңбегіне қарай — өнбегі.
- Еңкейгеннің еңсесін еңбек көтереді.
Ниет пен ықылас
Сен істі сүйсең, іс саған бас иеді.
Сүйіп істеген іс шаршатпайды.
Жақсы жұмыс — жанға тыныс.
Жұмысы жемісті адамның өмірі келісті.
Жердің құты — елдің құты
Жер — ырыстың қазынасы. Құтты жерге еңбек сіңсе, ел де еңселенеді.
Жер мен береке
- Жері байдың — елі бай.
- Жер құтты болса, мал сүтті болады.
- Жер тоймай, ел тоймайды.
- Жер — ана, ел — бала.
Егін мен нәтиже
- Берген алар, еккен орар.
- Көктемде жерге түскен бір дән, күзде мың дән болады.
- Еге білсең, егін тасқа да бітеді.
- Егін піспей, қам сайла.
Су мен уақыт
- Күн шыққан соң суарған суды күн жұтады.
- Күн батқан соң суарған суды жер жұтады.
- Су — ырыстың көзі, еңбек — кірістің көзі.
- Су патшасы — мұрап, түн патшасы — шырақ.
Табиғатқа жауапкершілік
Бір тал кессең, он тал ек.
Жерге еткен жақсылық жерде қалмайды.
Қыста малыңды бақ, жазда шөбіңді шап.
Шеберлік, кәсіп және күнкөріс
Кәсіптің наны — құрал мен дағды. Еңбекке икем болған адам қиындықты да еңсереді.
Кәсіп иесі — құралымен
- Етікшіні балға мен біз асырайды.
- Егіншіні кетпеннің жүзі асырайды.
- Тігіншіні инесі асырайды.
Мал мен шаруа
- Мал баққанға бітеді.
- Қой семізі — қойшыдан.
- Қора оңды болса, қойың қоңды болар.
- Малды іріктемесең, тұқымы азады; қонысты жаңартпасаң, өрісі азады.
Еңбектің өлшемі — нәтиже
Жігіттің жұмсаған күшін сұрама, бітірген ісін сұра.
Бәйгеден ат келмейді, бап келеді.
Тұлпар шаба жетіледі, сұңқар ұша жетіледі.
Тәртіп, ерте тұру және әрекет
Уақытты тиімді пайдалану — берекенің бір тірегі. Ерте басталған іс көбіне ілгері жүреді.
Уақыттың бағасы
- Ерте шықсаң, алдыңнан күн шығады; кеш шықсаң, алдыңнан түн шығады.
- Әлің барда еңбек ет — еңкейгенде емерсің.
- Жақсы бастама — істің жартысы.
Ерте тұрғанның ырысы
- Ерте тұрған әйелдің бір ісі артық.
- Ерте тұрған еркектің ырысы артық.
Қадамнан қашпа
- Көз қорқақ, қол батыр.
- Еңбек етсең — емерсің, ерінбесең — жеңерсің.
- Ерінбей еңбек етсең — ернің асқа тиеді; ерініп ілбіп кетсең — иегің тасқа тиеді.
Татымды тәмсіл
Бейнетің қатты болса, татқаның тәтті болар.
Ащы еңбектен — тәтті нан.
Жылай-жылай арық қазсаң, күле-күле су ішерсің.
Терең құдықтың суы тәтті.
Адалдық, бірлік және қоғам
Еңбек тек жеке пайда үшін емес, елдің игілігі үшін де қажет. Бірлік пен адалдық қатар жүрсе, нәтиже нығаяды.
Адал еңбек
- Адал еңбек елге жеткізер, арам қулық елден кеткізер.
- Еңбексіз тапқан мал — есепсіз кеткен мал.
- Тек жүргенше, тегін істе.
Бірлік пен үлес
- Еңбек қылмай ер оңбас, бірлік қылмай ел оңбас.
- Бір кісі қазған құдықтан мың кісі су ішеді.
- Еңбек ерлікке жеткізер, ерлік елдікке жеткізер.
Қорытынды түйін
Еңбектің көзін тапқан — байлықтың өзін табады.
Байлықтың атасы — еңбек, анасы — жер.
Бақыттың кілті — еңбекте.
Қосымша нақылдар
Тақырыпты толықтыратын қысқа ойлар:
Құс қонбаған көл жетім, ел қонбаған жер жетім.
Қойшыны таяғы асырайды, қасқырды аяғы асырайды.
Атан түйе жүк астында қартаяды.
Жаңбырмен жер көгерер, еңбекпен ер көгерер.
Ақ қар көп болса — ақ нан көп.
Диқан жерін анасындай сүйеді, жер диқанын баласындай сүйеді.
Қазанға не салсаң, шөмішіңе сол ілінер.
Мал семіз болса — төл егіз, жер семіз болса — дән егіз.
Қара жер қарыз арқаламайды.
Сөз қуған — бәлеге жолығар, шаруа қуған — қазынаға жолығар.
Жаман іс жоқ, жаман ісші бар.
Еңбек — ширатады, өмір — үйретеді.