Үшеуіндегі шығын барлық жолы 1860 жылқы, 600 қой
«Асқа, тойға баратұғын, Жаны асығып жас жігіт.» (Абай)
Бұл жолдар қазақ дүниетанымындағы үлкен жиынның — елдік бас қосудың — қадірін аңғартады.
Ас беру: ең үлкен той, ең соңғы құрмет
Қазақ халқының ертеден келе жатқан ең үлкен тойы — ас беру. Бұл — дүниеден өткен елге белгілі тұлғалардың жылы толғанда жасалатын ақырғы зор құрметі әрі халықты ұйыстыратын ұлы жиын.
Ұлы жиынның көрінісі
- Жүздеген орда, киіз үй тігіліп, үш жүзге бірдей сауын айтылған.
- Ел-елден белгілі ақсақалдар, батырлар, ақындар, палуандар, әнші-жыршылар, көкпаршылар мен мергендер арнайы шақырылған.
- Жүйрік аттар жиналып, жеңімпаздарға зор бәйге тігілген.
- Асқа шақырылғандар «аруаққа» деп малын, сойысын, сабасын ала келген.
Ас — елдің айнасы
Аста елдің бірлігі, байлығы, мырзалығы мен біліктілігі сынға түскен. Мұндай ұлы жиынды өткізу дәулетті адамдардың да, ұйымшыл елдің де ғана қолынан келген.
І. Жансүгіровтің суреттеуі
«Осындай болып жатты ұлы жиынға,
Жиынның мыңнан бірін айту қиын.
Еті тау, қымызы көл деуге болар.»
Тарихи мысалдар мен ауқым
Деректер ас беру тойларының ауқымы мен шығынының шектен тыс болғанын көрсетеді. Кей ас туралы мәліметтер бүгінге дейін ел жадында сақталып, аңызға айналған.
1860 — Ерден Сандыбайұлының асы
- Ерден көлінде 500 үй тігілген.
- 160 жылқы, 200 қой сойылған.
- Ат бәйгесінің бас жүлдесі 100 жылқы болған.
- Ерденге осындай ас үш рет берілгені айтылады.
1861 — Байдәулет Құлбекұлының асы
- Бас бәйгеге 100 жылқы, 100 қой тігілген.
- Сыйға 1 ақ отау, 10 түйе берілген.
1874 — Лабақ Қуат баласының асы
Сойыс
300 жылқы
және 500 қой
Бәйге
100 ат
қатысқан
Тігілген үй
700 үй
делінеді
Дерек: С. Шарипов, 2 томдық шығармалар жинағы, 2 том, 295–296-беттер (А., 1982).
Аңызға айналған астар
Елге мәлім болған ұлы астардың қатарында Абылай ханның асы, Құнанбайдың әкесі Өскенбайдың асы, Қанжығалы Шауыпкел батырдың асы, Керей Сағынайдың асы, Дулат Сыпатай батырдың асы аталады.
Сағынай асының ерекше салтанаты
Ертеректе «Мәдениет және тұрмыс» журналында Сағынай асына кеткен шығын атақты Тәж-Махал кесенесіне жұмсалған қаржымен пара-пар болғаны жөнінде жазылған. Деректер бойынша:
Киіз үй және жабдық
500 ақ үй тігіліп, әрқайсысына 500 Бұқар кілем ілінгені айтылады.
Қонақкәде мен сый-сияпат
10 000 көрпе-жастық, сыйға 500 Бұхар шапаны, Сібірден 500 аң терісі алынған.
Тағам мен қонақ күтімі
5 тонна шай әкелінген; ыдыс-аяқ Ташкент пен Қазаннан алдырылған.
Сойыс
20 000 қой, 1000 жылқы сойылған.
Қызмет
500 жігіт атпен табақ тасып, 300 қыз дастархан жайып қызмет еткен.
Бәйге
Бәйгеге 500 тұлпар қатысқан. Осы аста Ақан серінің әйгілі Құлагері мерт болғаны айтылады.
Дерек: «Азия Транзит» журналы, №7, 2002 ж.
Дәстүрдің бүгінгі жалғасы
Ас беру дәстүрі бүгін де жалғасып келеді. Мысалы, 1991 жылы Торғайда Ахмет пен Міржақыпқа, 1992 жылы Көкшетауда Абылай ханға, Ақмолада Бөгенбай батырға ас берілгені айтылады. Бұл — қазынасы мол халықтық салттың тәрбиелік мәні мен ұлттық-рухани байлығымыздың қайта жаңғыруының айқын көрінісі.