Сен жоқтау айтқалы отырсың, мен тоқтау айтқалы отырмын (Байдалы би)
«Сен жоқтау айтқалы отырсың, мен тоқтау айтқалы отырмын» (Байдалы би).
Жоқтау ұғымы және оның мәні
Жоқтау — аза ғұрпын көтере түсетін, қайғыны сыртқа шығарып, көңілді босататын, қазаға лайық қаралы салттың бірегей түрі. Ол — қайтыс болған адамның жақсылығын, елге сіңірген еңбегін, адамдық қасиеттерін айқын танытатын тұрмыс-салт дәстүрі, зарлы жыр-өлең.
Негізгі ерекшеліктері
- Жоқтауды белгілі ақындар да, марқұмның әйелі, анасы, әпкесі, қарындасы, қызы секілді жақындары да шығарып, орындай берген.
- Оны діни рәсім деп емес, халықтық салт-дәстүрдің тұрақты бөлігі, өлімге қатысты берік әдет-ғұрып ретінде түсінген жөн.
- Жоқтау қазалы, қайғылы, зарлы үнмен айтылады және көбіне марқұмның жылына дейін жалғасады.
Көркем үлгілер және әдеби мұра
Қазақ жоқтауларының көркем үлгілері көп. Мысалы, «Боздағым» атты жинақта (Алматы, 1990) Бұхар жыраудың Абылай ханды жоқтауы, Қаз дауысты Қазыбек биді қызы Қамқаның жоқтауы, Абайдың ұлы Әбішті әйелі Мағыштың жоқтауы секілді таңдаулы мұралар қамтылған.
Жоқтау — тәрбиелік өнегесі бар, мәдениеттілік пен адамды бағалаудың, қадір тұтып еске сақтаудың белгісі ретінде қалыптасқан рухани құндылық. Жазба және ауыз әдебиетімізде оның үлгілері мол: ондағы парасатты сөз, жақсыны ардақтау, сипаттау, мадақтау, теңеу секілді поэтикалық тәсілдер ерекше шеберлікпен өріледі.
Жоқтаудан үзінді (Кеңгірбай биді жоқтау)
Өлең жолдарындағы әсірелеу мен теңеулер марқұмның мәртебесін, ел ішіндегі орнын айқындай түседі.
Алты атасы бай өткен,
Алты атанға жүк артқан.
Жеті атасы бай өткен,
Жеті атанға жүк артқан.
Үйде сұңқар түлеткен,
Қияда сұңқар тілеткен.
Алтайы қызыл түлкі алған,
Қияда барып теке атқан.
Паршаны бөздей жырттырған,
Жібекті жүндей түттірген.
Қонақ келсе — қон деген,
Қой семізін сой деген.
Шынжырлы қауға тарттырған,
Қайғыңнан астау шаптырған.
Қаптатып жылқы шаптырған...
Дәстүр сабақтастығы және әдеп мәдениеті
Қазалы күнде жоқтау айту — ұлттық дәстүріміздің тағылымды үлгісі. Оны айту мен жалғастыруда ешқандай оғаштық жоқ. Жоқтауды көбіне марқұмның әйелі, әпкесі, қарындасы, қызы және жақындары орындайды. Ал аса құрметті адамдардың қазасында сол елдің өнерлі, сұлу, әнші қыздары да қатыстырылған.
Тарихи дерек
Мәселен, өткен ғасырдың 80-жылдарында Қостанай өңіріндегі Сарыкөл жерінде өткен Шауыпкел батырдың асында Шәңкі бидің немересі Төкіш болыстың қызы Бәдігүл мен Байғасқа бидің қызы Бәпіш жоқтау айтқан.
Халық ғұрпы бойынша жоқтау айтқан әйелдер мен қыздар үш күн бойы аяқ-табаққа араласпайды, яғни ас әзірлеуге қосылмайды. Бұл ырымның өзінен-ақ ғасырлар бойы сұрыпталып, орныққан салт-дәстүріміздің сыпайы мәдениеті мен жоғары әдебі аңғарылады.
Қорытынды ой
Туған халқымыздың осындай тәрбиелік мәні зор рухани мұраларын кейінгі ұрпаққа жеткізіп, түсіндіре білу — әрбір білікті азаматтың парызы. Бұл дәстүр адамның қадірін тануға, жақсының атын ұмытпай, өнегесін ұлықтауға қызмет етеді.