Бүл үйге жаманшылық кірмесін деген ырым
Тыйымдар
Төмендегі тыйымдар мен ырымдар қазақ дәстүрінде қайғы үстіндегі үйге құрмет көрсетуге, марқұмның рухын разы етуге және тірілердің сабырын сақтауға бағытталған. Мәтін тілдік тұрғыдан өңделіп, мағынасы сақталды.
Қайғы үстіндегі үй мен марқұмға қатысты тыйымдар
Әл үстіндегі адам о дүниеге аттанар алдында қатты қиналып жатса, дауыс көтеріп жылауға болмайды. Мұны «ол тірілерді қия алмай қиналады» деп түсіндіреді.
Мәйіттің кебінін жиі тікпейді: «үйден өлік шығуы жиілеп кетеді» деген ырым бар.
Баласы қайтыс болған әйелдің көп жыламағаны жөн делінеді. Наным бойынша, бала о дүниеде әке-шешесін қарсы алуға кетеді; ал ата-ана тым көп жылай берсе, көз жасынан пайда болған көлге «батып кетіп», қарсы ала алмай қалады.
Өлік жатқан жерді қырық күнге дейін баспайды. Бұл күндері ол жерде қайтқан адамның «иесі жүреді» деп сенеді.
Өлік шығарылып әкетілісімен үйді бірден жинамайды: «әруағы риза болмайды» деп есептеледі.
Хабар айту және жол-жоралғы
Адам өлімі туралы хабар айтып жүрген адам табалдырықтан ғана айтып кетеді: үйге кірмейді, тамақ ішпейді. Бұл «жаманшылық үйге кірмесін» деген ырым.
Өлік иесіне көңіл айтуға бара жатып, жолда басқа үйге кіріп тамақ ішуге болмайды. Бұл да «жаманшылық кірмесін» деген сенімнен туған.
Жаназа шығарылып жатқанда жалаңбас отырмайды: «әруақтар риза болмайды» делінеді.
Өлген адамды дауыс көтеріп жоқтап жылағаннан кейін бет-қолды жумай тамақтан дәм тату күнә саналады.
Қабір басындағы әдеп және сөз мәдениеті
Марқұм тірі кезінде пендешілікпен істеген жамандықтарын бетіне басып, ауыр сөз айтуға болмайды: «о дүниеде жаны қиналады» деп есептеледі.
Қабірдің топырағын үйгенде топырақ тастаушылар күректі аяқпен баспайды және күректі бірінің қолынан бірі алмайды — тек жерден көтеріп алады. Бұл «өлім-жітім аз болсын» деген ырым.
Түйін
Бұл тыйымдардың өзегі — қайғыны қадірлеу, марқұмның рухын сыйлау және қауымның бір-біріне жұбаныш болуына жағдай жасау. Дәстүрлі ортада әр сөз бен әр әрекет «жақсылық тілеу» ниетімен өлшенген.