Көңіл көзін сөз ашар
Мақал-мәтелдер топтамасы
Төмендегі нақылдар сөйлеу мәдениеті, тілдің жауапкершілігі және сөздің адамға әсері жайлы ойды тереңдетеді.
Сөздің салмағы мен қысқалығы
Жіптің ұзыны жақсы, сөздің қысқасы жақсы.
Пышақтың өткірі жақсы, сөздің қысқасы жақсы.
Артық сөйле де, кем сөйле де — таразылап тең сөйле.
Таудай сөздің тарыдай түйіні бар.
Орынсыз сөз — өзіңе тиер.
Сөзің қысқа болсын, қолың ұста болсын.
Тіл — көңілдің кілті
Тіл — көңілдің кілті.
Көлді жел қозғайды, ойды сөз қозғайды.
Ми ойлағанды тіл тындырады.
Көңіл көзін сөз ашар, сөйлемесе кір басар.
Тіл буынсыз, ой түпсіз.
Жақсы сөздің шуағы, жаман сөздің жарасы
Жанған от тәнді жылытады, жақсы сөз жанды жылытады.
Жаман сөз жылатады, жақсы сөз жұбатады.
Жылы киім тәнді жылытар, жылы сөз жанды жылытар.
Қарағым деген жылы сөз тон болып жылытпаса да, жанды жылытады.
Жаман сөз — жанға кірген тікен, жақсы сөз — таптырмайтын ем.
Құлаққа кірген суық сөз — көңілге барып мұз болар.
Ескерту
Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді. Сондықтан қатты айтылған сөздің ізі ұзақ қалады.
Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді.
Сойылдың жарасы бітер, тіл жарасы бітпес.
Тілдің қуаты мен жауапкершілігі
Айтылған сөз — атылған оқ.
Тіс — тілдің қамалы.
Піл күшті емес, тіл күшті.
Ұзын шапан аяғыңа оралады, ұзын тіл мойныңа оралады.
Сөз тас жарады, тас жармаса — бас жарады.
Тіл ерді қабырғаға салар, нарды қазанға салар.
Шешендік, жүйе және шындық
Өнер алды — қызыл тіл.
Қиыстырып айтсаң, халық нанар.
Жүйелі сөз — жүйесін табар, жүйесіз сөз — иесін табар.
Тауып сөйлесең — күміссің, таппай сөйлесең — мысың.
Сөз шындықты табар.
Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле.
Адам, мінез және сөз
Ердің өзіне қарама, сөзіне қара.
Көзі жаманның — сөзі жаман.
Ішімдегінің бәрі тілімде, тілімдегінің бәрі түрімде.
Жыланның уы — тісінде, адамның уы — тілінде.
Ең тәтті де — тіл, ең ащы да — тіл.
Ең жұмсақ та — тіл, ең қатты да — тіл.
Есте сақтайтын жолдар
Сөз қадірін білмеген — өз қадірін білмейді.
Тіземнен сүріндірсең сүріндір, тілімнен сүріндірме.
Көз жетпеген жерге сөз жетеді.
Тіл — тиексіз. Сол себепті, әр сөздің алдында ойдың таразысы тұрғаны абзал.
Қосымша нақылдар
Алмас қылыш майданда серік, асыл сөз — майданда да, сайранда да серік.
Жауынмен жер көгереді, батамен ер көгереді.
Бастың көркі — жүз, жүздің көркі — көз. Ауыз көркі — тіл, тілдің көркі — сөз.
Шешілмеген шиені тырнақ шешпес, тіл шешер.
Аузың айтқанды қолың істе.
Өткен күн оралмас, құнды сөз жоғалмас.
Отыз тістен шыққан сөз, отыз рулы елге тарайды.
Сөз сөзден туады, сөйлемесе қайдан туады?
Сұрай-сұрай Меккені де табады.
Сөзбен сөзді жуады, сабынмен бөзді жуады.
Киім кірі жуса кетеді, көңіл кірі айтса кетеді.
Қышыған жерден қол кетпес, қышытқан жерден сөз кетпес.
Қорытынды ой
Халық сөзі — тәрбиенің өзегі. Тілдің күші жақсылыққа да, жараға да айналады: жылы сөз жанды көтерсе, ащы сөз жүрекке салмақ салады. Сондықтан әр сөзді орнымен, ықыласпен және жауапкершілікпен айту — адамдықтың белгісі.