Жақсы қатын зейнет, Жаман қатын бейнет
Отбасы туралы халық даналығы
Төмендегі нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер отбасы, ер мен әйелдің орны, сыйластық, мінез, татулық, жауапкершілік туралы ойды жинақтайды. Мәтін редакцияланып, тыныс белгілері реттелді, мазмұны сақталды.
Мақал-мәтелдер жинағы
Отбасы, жар таңдау, мінез бен жауапкершілік туралы іріктелген нақылдар төменде тақырыпшалармен берілді.
Үй, береке, сыйластық
Әйел — үйдің көркі, еркек — түздің көркі.
Қатыны жоқ үй — жетім.
Семья сәні — сыйластық, достық сәні — қимастық.
Екі жарты — бір бүтін.
Үйді қырық еркек толтыра алмайды, бір әйел толтырады.
Үйің жаман болса, күйің жаман.
Жақсы жар мен жаман жар
Жақсы әйел — ырыс, жаман әйел — ұрыс.
Жақсы қатын жарының жақсысын асырар, жаманын жасырар.
Жақсы әйел жаман еркекті түзетеді.
Жаман еркек той бұзар, жаман әйел үй бұзар.
Жақсы қатын — ерге сеп.
Жақсы қатын — зейнет, жаман қатын — бейнет.
Түйін: Нақылдардың өзегі — үй ішіндегі мінез, еңбек, қамқорлық және сыйластық берекені арттырады; керісінше қыңырлық пен жауапсыздық татулықты кетіреді.
Жар таңдау, қыз тәрбиесі, келін әдебі
Аяғын көріп асын іш, анасын көріп қызын ал.
Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу.
Ай мінбей атыңды мақтама, жыл тұрмай қатыныңды мақтама.
Келіннің бетін кім бұрын ашса, сол ыстық.
Келін жаман емес, келген жері жаман.
Төркіні жақын келіннің төсегі жиналмас.
Ер мен әйелдің орны, ақыл мен көрік
Әйел жерден шыққан жоқ — ол да еркектің баласы. Ерлер көктен түскен жоқ — әйел оның анасы.
Ер — бас, қатын — мойын.
Әйелдің ақылы — көркінде, еркектің көркі — ақылында.
Білімді әйел басыңа қарайды, білімсіз әйел жасыңа қарайды.
Ердің асылы күшінен білінеді, қатынның асылы ісінен білінеді.
Еркекке жүрек керек, қатынға тірек керек.
Татулық пен ұрыс
Ерлі-қатын ұрысар да керісер, керісер де келісер.
Ерлі-қатын тату болса, шырағы жанар; ерлі-қатын араз болса, өмірден көңілі қалар.
Ерлі-зайыптының ортасына есі кеткен отырар.
Алғаның жаман болса — қонағың кетеді, ұлың жаман болса — бақытың кетеді.
Еңбек, ұқыптылық, тұрмыс
Жалқау қатынның төсегі тал түске дейін жиналмас.
Салақ қатынның үйінен сабақты ине табылмас.
Ерте тұрған еркектің ырысы артық, ерте тұрған әйелдің бір ісі артық.
Жақсы әйел үй дәулеті, жақсы шапан той дәулеті.
Құндылық пен тағылым
Бірінші байлық — денсаулық, екінші байлық — ақ жаулық, үшінші байлық — он саулық.
Үш тәтті: жан тәтті, жар тәтті, мал тәтті.
Әйел ашуланса жеңіледі, еркелесе жеңеді.
Әйелге қырыңды білдіртсең де, сырыңды білдірме.
Қосымша нақылдар (толық тізім)
Төменде берілген жолдар бастапқы мәтіндегі қалған мақал-мәтелдерді біріздендірілген тыныс белгілерімен береді.
Үйірі басқаны ноқта қосады, атасы басқаны неке қосады.
Қыз күнінде бәрі жақсы, жаман қатын қайдан шығады?
Азапсыз махаббат — арзан махаббат.
Қатын алсаң, отын ал: бір құшағын артық ал.
Әйел сырын әйелден сұра.
Қатыны өлген мен байы өлген қосылса — күндіз екеу, түнде төртеу.
Екі қатын алыпсың — бір пәлеге қалыпсың.
Сиырды жақсы көрсеткен — артындағы танасы, әйелді жақсы көрсеткен — қасындағы баласы.
Ауылдасың жақсы болса, ағайының не керек. Алған жарың жақсы болса, айтың-тойың не керек.
Ата-анадан жар жақын.
Жан қимақ бар, жар қимақ жоқ.
Ерге жаққан әйел, елге де жағады.
Ердің атын не аты шығарар, не жары шығарар.
Қымызды кім ішпес, қызды кім айттырмас.
Әркім сүйгенінің құлы.
Атың жебір болса — құдайдың бергені, қатының жебір болса — құдайдың ұрғаны.
Әркімдікі өзіне, ай көрінер көзіне.
Сүйгеніңді іздесең, жел оңынан тұрады.
Орта жолда атың өлмесін, орта жаста қатының өлмесін.
Таңдаған тазға жолығады.
Жаман қатын байына жалғыз атын сойғызар, жақсы қатын жолдасын жоқтан құрап тойғызар.
Әйел жомарттық қылғанда, еркектің сараңдық қылғаны — өлім.
Кәрі қыз ер таңдамайды, өлген адам жер таңдамайды.
Екі қатын алғанның құлағы тынбас, есекке мінгеннің аяғы тынбас.
Бойдақ жігіт — жұрт күйеуі.
Жақсы қатын жүн қарыз алады, жаман қатын су қарыз алады.
Жақсы әйел — теңі жоқ жолдас, түбі жоқ сырлас.
Түйе тұзға келеді, күйеу қызға келеді.
Гүл өссе — жердің көркі, қыз өссе — елдің көркі.
Отыз ұлың болғанша, осырақ шалың болсын.
Теңін тапса — тегін бер.
Баланы жастан, әйелді бастан.
Өзің сүйгенді алғанша, өзіңді сүйгенді ал.
Ердің жақсысы елімен ойласады, әйелдің жақсысы ерімен ойласады.
Хан жарлығынан қатын жарлығы күшті.
Жақсы әйел — жігітке біткен бақ; жақсы жер, жайлы қоныс — алтын тақ.
Әйел ақылсыз, бақа көріксіз.
Әйел сергек ұйықтаса, жұмыс бітеді.
Қатын алма, қайын ал.
Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па, аға деген жігітті інім деуге болмас па.
Қатын — ер қасында, қараша — хан қасында.
Үйіңде екі қатының болса — ойран болар, екі сиырың болса — айран болар.
Қатын жарығы — ермен.
Қапыдан қатын ақыл табады.
Алты қатын асқа барса, әрқайсысы мұңын айтар.
Қатыны көп болса, шөмішті ит әкетеді.
Айлас қатын — мұңдас.
Бір қатынның айласы қырық есекке жүк болған.
Қатын өлді — қамшының сабы сынды.
Қатын қатты келеді, еркек затты келеді.
Ерін баққан қатын елін де бағады.
Екі қатын алғанның дауы — үйінде, жаман қатын алғанның жауы — үйінде.
Байдың қатыны өлсе — төсек жаңғырар, жарлының қатыны өлсе — басы қаңғырар.
Бәйбіше — құдай бұйрығы, тоқал — иттің құйрығы.
Бірліктен бездіретін де — әйел, сұмдықты сездіретін де — әйел.
Алтын басты әйелден бақыр басты еркек артық.
Еркек дауысты әйелде ұят болмас, қатын дауысты еркекте қуат болмас.
Жақсы әйел жаман еркекті еркек етеді, жаман еркек жақсы әйелді келсап етеді. Жаман әйел жақсы еркекті ез қылады, жақсы әйел жаман еркекті ел қылады.
Еркек — түздің көркі, әйел — үйдің көркі.
Өз жарыңды жаттай күт — жат көрсін де түңілсін. Бір-біріңді қадір тұт — жұрт үлгі алсын, сүйінсін.
Ері әйелін сыйласа — ердің бақыт тапқаны, ерін елі сыйласа — әйел бақыт тапқаны.
Жақсы әйел жаман ерін хан қылады, жаман әйел жақсы ерін даң қылады.
Ой түю
Сый — өзара
Сыйластық пен құрмет — үй ішіндегі берекенің өзегі.
Тірек — жауапкершілік
Ер де, әйел де өз міндетін сезінген жерде татулық бекиді.
Тәрбие — тамыр
Қыз тәрбиесі, келін әдебі, ұқыптылық пен еңбек туралы ойлар ұрпаққа аманат ретінде айтылады.