Соғыстың басталуы

1941 жылғы 22 маусымда фашистік Германия соғыс жарияламастан, бұрын жасалған келісімді бұзып, КСРО аумағына басып кірді. Осылайша Ұлы Отан соғысы басталды. Бұл уақытқа дейін гитлерлік Германия Еуропаның көптеген мемлекеттерін жаулап үлгерген еді.

Германияның мақсатында саяси да, экономикалық та астар болды: жаңа аумақтарды шикізат көзіне айналдыру, азық-түлік базасын құру және тәуелді «қуыршақ» құрылымдар орнату. Бұл ниет фашистер жасаған «Барбаросса» жоспарында айқын көрініс тапты.

Жоспарда көрсетілген «Үлкен Түркістан» отарының құрамына Қазақстанмен бірге Татарстан, Башқұртстан, Орта Азия, Әзірбайжан, Кавказ, Қырым, Ауғанстан және Шыңжан енгізілуі көзделді. Бұл жобалар Кеңес халықтарын бағындырумен ғана шектелмей, оларды жаппай қырып-жою саясатына ұласты.

Алайда кеңестік қоғамның патриоттық рухы бұл жоспарға қарсы тұра алды. Қазақстан халқы Отан қорғаушылар қатарына ерікті түрде жаппай жазыла бастады.

Соғыстың басталуымен ел экономикасын соғыс жағдайына бейімдеу жедел қолға алынды. Қазақстанда майданға қажетті өнім шығаратын ірі өндірістердің құрылысы аяқталды. Олардың қатарында Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты мен Қарағанды көмір шахталары бар.

Майдан жүріп жатқан өңірлерден және майданға жақын аймақтардан 220 зауыт, фабрика және кәсіпорын Қазақстанға көшірілді. Бұл қадам тылдың өндірістік қуатын күшейтіп, қорғаныс өнеркәсібін тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Соғыстың алғашқы күндерінен бастап қазақстандықтар барлық майдандарда шайқасты. Қазақстанда ұйымдастырылған көптеген әскери бөлімдер майданға жіберіліп, фашизмге қарсы күресте жанқиярлық көрсетті.

Дивизия комиссары Е. П. Рыков Полтава жерінде ерлікпен қаза тапты. Танк әскерлерін басқарған генерал-майор К. А. Семенченко фашистерге қарсы шайқастағы ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атанды.

Соғыс жылдарында экономиканы қорғаныс қажетіне жұмылдыру үшін КСРО Ғылым академиясы жанынан «Орал, Батыс Сібір, Қазақстан ресурстарын қорғаныс қажетіне жұмылдыру жөніндегі комиссия» құрылды. Комиссия құрамында А. А. Байков, В. Л. Комаров, В. К. Обручев сияқты ғалымдар болды.

Қазақстан аумағында Л. С. Берг, С. Н. Бернштейн, Н. Д. Зелинский, Л. И. Мендельштам, А. Н. Бах сияқты академиктер жұмыс істеді. Академик А. С. Орлов орысша-қазақша сөздік құрастырып, «Батырлар жыры» атты еңбек жазды.

Майдан өңірінен Алматыға 20-ға жуық ғылыми-зерттеу мекемесі көшіріліп, өз жұмысын жалғастырды. КСРО Ғылым академиясының қазақ филиалы да соғыс мұқтажына қызмет етті. Сирек металдарды зерттеу мен игеру ісінде Қ. И. Сәтбаев зор еңбек сіңірді.

Осылайша ғылым мен мәдениет соғыс жағдайында майдан қажетіне жүйелі түрде қызмет етіп, тылдың төзімділігі мен рухын бекемдеді.

Ұлы Отан соғысы Кеңес Одағының жеңісімен аяқталды. Шешуші Берлин операциясына көптеген қазақстандықтар қатысты. Кеңес Одағының Батыры С. Нұрмағанбетов Берлин үшін шайқаста әскери бөлімдердің бірін басқарды, кейін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі қызметін атқарды.

Берлин операциясына Т. Бигелдинов, Х. Қайдауов, З. Тұрарбеков, Х. Көбеков, А. Еремеев және басқа да жауынгерлер қатысты.

Қазақстандықтар Ұлы Жеңіске елеулі үлес қосты. Шамамен 500 қазақстандық Кеңес Одағының Батыры атағын иеленді, олардың 98-і қазақ. Т. Бигелдинов, Л. И. Беда, И. Ф. Павлов, С. Д. Луганский екі мәрте Батыр атанып, барлығы ұшқыш ретінде 200-ден астам әуе шабуылына қатысты. Ұшқыш И. Н. Кожедуб үш мәрте Батыр атанды.

Батырлар қатарында қазақтың қос қызы — Мәншүк Мәметова (пулеметші) мен Әлия Молдағұлова (мерген) — ерекше орын алады.

Екінші дүниежүзілік соғыс КСРО шаруашылығына орасан зиян келтірді. Соғыс салдарынан 1710 қала, 70 000 ауыл қирап, 32 000 өнеркәсіп пен 100 000 ауыл шаруашылығы кәсіпорны бүлінді. 2 миллионға жуық адам қираған үйлерде тұруға мәжбүр болды. Киев, Ленинград, Сталинград, Минск сияқты қалалардың үлкен бөлігі талқандалды.

Соғыстан кейін қираған экономиканы қалпына келтіру басты міндетке айналды. Бұл үдерісте ең үлкен кедергілердің бірі — жұмыс күшінің жетіспеуі еді: соғыстағы адам шығыны тым ауыр болды.

Осыған байланысты Қызыл Армия қатарында демобилизация басталды. 1945–1948 жылдары әскер қатарынан 8 млн 500 мың адам босатылды. Сонымен қатар соғыс жағдайына бейімделген кәсіпорындар бейбіт тұрмысқа қажет өнімдерді шығара бастады.

Қазақстан экономикасын бейбіт жағдайға көшіру де күрделі болды. Соғыс кезінде Қазақстанға эвакуацияланған кәсіпорындардың бір бөлігі азат етілген аудандарға қайта көшірілді, білікті мамандар да өз өңірлеріне оралды. Соғыс жылдарында жүздеген мың адам қаза тауып, көп адам мүгедектікпен қайтты — мұның бәрі қалпына келтіру қарқынын баяулатты.

Дегенмен Қазақстан соғыстан ең көп зардап шеккен өңірлерге барынша көмек көрсетіп, ортақ қайта өрлеу ісіне өз үлесін қосты.