Елінен безген елер болмас, Көлінен безген қаз болмас
Отан — ұя, ел — алтын бесік
Халық даналығы Отанды ең қымбат ұғым ретінде дәріптейді: туған жер — тірек, туған ел — қорған. Бұл ой мақал-мәтелдерде бірде терең теңеу, бірде өткір түйін, бірде нәзік сағыныш арқылы айтылады.
Туған жердің орны бөлек
«Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас.»
«Туған жердің жуасы да тәтті.»
«Әркімнің өз жері — жұмақ.»
«Туған жердің ауасы да шипа.»
«Пәлен жерде алтын бар» деп қызық қуғаннан гөрі, өз жеріңнің қасиетін ұғыну — парасат. Байлықтың соңынан қуып, түбінде «іздеп барсаң мыс та жоқ» болып қалмауды ескертеді.
«Пәлен жерде алтын бар, өз жеріңдей қайда бар.»
«Пәлен жерде алтын бар, іздеп барсаң мыс та жоқ.»
Елге сүйіспеншілік — тәрбиеден
Отанға адалдық пен елді сүю ең алдымен отбасыдан басталады. Тәрбиесі түзелмеген жанның ел ішінде де орны бекімейді.
«Отанды сүю — отбасынан басталады.»
«Үйде оңбаған, түзде де оңбайды.»
Өз еліңнің қадірі
Салыстыру
«Ел-елдің бәрі жақсы, өз елің бәрінен де жақсы.»
Өзге елдің жақсысын мойындау — мәдениет, ал өз еліңді бәрінен биік қою — парыз.
Құрмет
«Өз елінің иті де қадірлі.»
Тіпті қарапайым нәрсенің өзі туған жерде бағалы. Бұл — жақындықтың өлшемі.
«Жат жердің қаршығасынан өз еліңнің қарғасы артық.»
«Кісі елінде сұлтан болғанша, өз елінде ұлтан бол.»
Елге адалдық — ерге лайық үлес
«Отан үшін күрес — ерге тиген үлес.»
«Құртақандай торғай да өз ұясын қорғайды.»
«Орағың өткір болса, қарын талмайды; Отаның берік болса, жауын алмайды.»
Ел ішін «алтын бесік» деуі де сондықтан: бірлік барда береке бар, береке барда қауіптің беті қайтады.
Сағыныш, оралу және өзекке түсу
Сағыныш
«Сағынған елін аңсайды, сарыала қаз көлін аңсайды.»
«Ит тойған жеріне, ер туған еліне.»
Оралу
«Ат айналып қазығын табар, ер айналып елін табар.»
«Адасқанның айыбы жоқ, қайтып үйірін тапқан соң.»
«Егілмеген жер — жетім, елінен айырылған ер — жетім.»
«Елінен безген — ер болмас, көлінен безген — қаз болмас.»
«Ер елінде, гүл жерінде.»
Елден айырылу — ең ауыр мұң
Отанға опасыздық — өз түбіңе өзің жету. Елден айырылудың зары өмір бойы тарқамайды.
«Отанға опасыздық еткенің — өз түбіңе өзің жеткенің.»
«Ерінен айырылған — көмгенше жылайды, елінен айырылған — өлгенше жылайды.»
Қысқа түйін
«Отан — елдің анасы, ел — ердің анасы.»
«Өз елінде көртышқан да батыр.»
«Ауыл итінің құйрығы қайқы.»
«Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша.»
Туған жердің қадірін шетте жүрсең білерсің: адамды адам ететін — өзегін ұмытпау, елін қадірлеу, жұртын қорғау.
«Туған жердің қадірін шетте жүрсең білерсің.»