Жоқ ата
Төле би: ел бірлігіне қызмет еткен тұлға
Төле би Әлібекұлы XVII–XVIII ғасырларда өмір сүрген, Үйсін елінен шыққан би. Оның есімі халық жадында аңыз-әңгімелермен, шешендік сөздермен және әділ биліктерімен сақталды. Төле би бала күнінен-ақ ел ішіндегі жер дауы, жесір дауы секілді күрделі мәселелерге араласып, ұсақ-түйек дауға да кесім айтып отырған.
Кейін ол мемлекеттік істерге, ел тағдырына қатысты шешімдерге белсене кірісіп, бәтуалы сөз айтып, жұртты ұйыстырған. Тарихи деректерге қарағанда, Төле би Тәуке хан тұсында жасалған әйгілі «Жеті жарғыны» түзісуге қатысқан бас билердің бірі болған.
Өмір жолы және халықтың бағасы
Тегі мен аты
Төле бидің әкесі — Әлібек. Ел арасында оны «Үйсін Төле би» деп атаған.
Туған жері
Аңыздарда Төле би Әулиеата (қазіргі Тараз) төңірегінде туғаны айтылады. Кейін көбіне Ташкент маңында, Жиделібайсын өңірінде, Сыр бойында көшіп-қонып жүрген.
Соңғы мекені
Көп тұрған жері — Шыназ (ескі Ташкент маңы). Сол жерде қайтыс болғаны айтылады. Халық жадында Төле би ұзақ жасаған тұлға ретінде сақталған.
Халық ауыз әдебиетінде Төле би ақылды, әділ, шешен, әрі ел қамын ойлаған қайраткер бейнесінде суреттеледі. Аңыздың бәрін бұлжытпай тарихи дерек деу қиын, бірақ олардың түбінде шындықтың ізі жататыны байқалады.
Даналыққа құрылған билік: оқиғалар мен мысалдар
Үш тармақты шідер туралы үкім
Тәуке хан дәуірінде бір ұры шідер ұрлап, қолға түседі. Төле би ұрланған шідердің үш тармағын үш аттың аяғына салдырып: «Үш атты үш жаққа айда. Егер шідер үзілсе — айыптан азатсың. Үзілмей, үшеуін біріктіріп ұстаса, бұл үш тармақ шідер емес, үш ердің қызметін атқарғаны. Онда әр тармағы үшін бір-бір бесті айып төлейсің» деп үкім шығарады.
Қайыстан өрілген мықты шідер үзілмейді. Ұры бір шідер үшін қымбат айып төлеп құтылады. Бұл билік кейін әдет-ғұрыпты зерттеген ғалымдар тарапынан да даналық шешім ретінде бағаланған.
«Елге бай — құт емес, би — құт»
1723 жылғы жоңғар шапқыншылығынан кейін, «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атанған зұлмат кезеңде халыққа ұйымдастырушы болған — қарадан шыққан билер. Сол тұста Төле би: «Елге бай — құт емес, би — құт» деген нақылды айтқан дейді.
Қиын-қыстау заманда Төле би Ұлы жүзді бастап, қонысын тастамай, ел мен жерді бүліншіліктен сақтауға күш салғаны айтылады. Қаруы басым жауға қарсы тікелей қантөгіске ұрынбай, айла-тәсіл қолдануға үндеген.
Қарлығаш ұясы жайлы аңыз
Аңыз бойынша, жұрт жоңғардан босып көшкенде, Төле би үйін жықпай, жұртта қалыпты. Қалмақ қолбасшысы бұған таңырқап, себебін сұрағанда, Төле би: «Шаңырағыма қарлығаш ұя салған еді. Балапандарын қырып, ұясын бұза алмадым» дейді. Мұны естіген жау басшысы оны да, маңайындағы елді де шаппай кеткен деседі.
Аңыздың нақты растығын кесіп айту қиын. Бірақ Ташкент пен Шымкент маңындағы жұрттың Төле биді «Қарлығаш әулие», «Қарлығаш би» деп құрметтеуі — оның беделін танытатын дерек.
Елшіні өлтірмеу туралы тұспал сөз
Бір елдің елшісін өлтіру-өлтірмеу жөнінде үлкен дау шыққанда, Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек би, Кіші жүзден Әйтеке би кеңесуге жиналады. Сол кезде көлге қаздар қонып, Төле би тұспалдап:
— Мына көлдің алар ма еді қазын атып?
— Оғың шығын болмасын жазым атып, — дейді Әйтеке.
— Құтылмастай пәлеге қап жүрмейік,
Қаз екен деп перінің қызын атып, — дейді Қазыбек.
Осы тұспал сөзбен-ақ шешім жасалып, елшіні өлтірмей, еліне қайтару керек деген тоқтамға келеді.
Жас Төленің төрелігі: түлкі дауы
Аңызда Төленің әкесі Әлібек биге екі даугер келеді: бірі «қырдан қуып, індетіп қазып алған түлкім» десе, екіншісі «жер де, ін де менікі, түлкі де менікі» дейді. Сонда Әлібек істі он үш жасар Төлеге береді.
Төле: «Түлкі арлан болса — қырдан қуғандікі, ұрғашы болса — ін иесінiкі» деп билік айтады. Әлібек кейін: «Түлкінің ұланы түз сақтайды» деп, баласының төрелігін түсіндірген екен.
Айыптың мәні: «тон жан сақтайды»
Тағы бір әңгімеде Төле би қанжыға қайысын ұрлаған ұрыға ат-шапан айып кеседі. «Неге?» дегенге: «Қанжыға тон сақтайды, тон жан сақтайды» деп жауап береді.
Сол сияқты тұсау ұрлағанға ат бастатқан тоғыз айып салады да: «Тұсау ат сақтайды, ат ер сақтайды, ер ел сақтайды» деп түсіндіреді.
Ақыл сөздің өзегі: Төле бидің өсиеті
Аңыз бойынша, Шақшаулы Жәнібек батыр Төле биге келіп, жастық жігерін қайда жұмсау керегін сұрайды. Сонда Төле би адам мен ел болудың жолын қысқа да нұсқа өсиетпен түйіндейді.
Мінез бен парасат
- Досыңа өтірік айтпа — сенім кетеді.
- Дұшпаныңа сырыңды айтпа — түбіңе жетеді.
- Наданға көзіңді салма — сағың сынады.
- Мақтаншақ жігітті жиһаң — ұятқа қалдырады.
Тіршілік пен тірек
- Қару жиһаң — мылтық жи.
- Жаяу жүрсең — таяқ, қарның ашса — тамақ.
- Кәсіп болмай — нәсіп болмас.
- Көрікке қызықпа, тектіні ал (жар таңдауда).
Түйін
Төле би өсиетінің өзегі — адамды да, елді де ұстап тұратын негізгі күш парасат, еңбек және бірлік екені.
Шу бойындағы дау және жас бидің атының шығуы
Аңызда Шу өзенінің Балқашқа жақын жайылымына байланысты үйсін мен арғын тайпалары таласады. Екі жақ бәтуаға келе алмаған кезде, топқа еріп келген он бес жасар Төле сөз бастап, ағайынға алакөз болмауды, жасырын жаудан сақ болуды айтады.
Сонда төрдегі би: «Жасы кіші демеңдер, ақылы асса — аға ғой» деп, билікті Төлеге береді.
Төле би: «Шу өзенінің оң жағын арғын жайласын» деп кесім айтады. Екі жақ та келісіп, бітімге келеді. Осы оқиғадан кейін Төленің даңқы артып, ел ішіндегі дау-жанжалға араласып, билік айта бастағаны айтылады.
Әділет туралы ғибрат: кедейдің ақысы
Ерте заманда бір төре кедейге егін ектіріп, еңбекақысын бермей, өнімін өзі пайдаланған екен. Бір жылы егін бітік шыққанда, кедей өнімді жасырын жинап алады. Төре оны сабап, кедей Төле биге шағынады.
Төле бидің тоқтамы
Төле би төрені шақыртып: «Таласқандарың — қара жер… Мүсәпірдің ақысын бер» деп тоқтатады. Төре ұялып, кедейдің ақысын өтеп, ризалық қылады.
«Атадан ұл туса игі»: елдікке шақырған сөз
1740 жылы жоңғар билеушісі Қалдан Цереннің адамдары Ұлы жүз ханы Жолбарысты өлтіреді деген дерек айтылады. Ел Ташкенттен қуылып, аймақтағы жағдай күрделене түседі. Осы тұста Күлтөбенің басында жиын өтіп, кейбірі «жауға тізе бүгуден басқа амал жоқ» деген пікір айтады.
Төле би мұндай жасықтыққа қарсы: «Жаудан бұққан немені, ортасынан қуса игі» деп, берекені бұзатындарды жиыннан қудырады. Артынша жұртты бірлікке, қарсы тұрар ерікке шақырады.
Төле бидің төрінде: сөздің салмағын танытқан жауап
Аңызда бидік айтуға енді талаптанып жүрген үш жас жігіт Төле бидің үйіне келеді. Бидің жасы ұлғайған, қасында келіншегі жүріпті. Қонақ күтіп жүрген келіншектің әдебі мен көркі жігіттердің ойын бөліп, олар жас келіншекті сөзге тартпақ болады.
Шолақ билерге сабақ
Бірі сыртқа ишаралап, «анау өзен бойындағы, мынау көл жағасындағы кімдердің ауылы?» деп сұрағанда, келіншек: «Үлкен көлдердің бойында үлкен билердің ауылы тұрады. Өздеріңдей шолақ билердің ақылы көзінің ұшында тұрады» деп жауап береді. Осыдан соң жігіттер сөз таластырмай-ақ аттанып кеткен деседі.
Ердің бақыты — әйел: Данагүл туралы аңыз
Төле би: «Ердің бақыты — әйел» деген. Аңыз бойынша, бір сапарда шаршаған жолаушыларға жол беріп, шаңдатпай тоқтаған қыз-келіншектердің ішінен бір қыздың парасаты ерекше көрінеді. Қыздың аты — Данагүл.
Ізет пен ойдың өлшемі
Данагүлдің айтқандары ізет пен адам танудың үлгісі ретінде беріледі: жолдағы үлкенге құрмет — елдің еңсесін көтеретін тәрбие, ал аттан түсіп сәлем беру — әйелге лайық ибалық.
Құда түсу
Төле би Данагүлдің әкесі Алакөздің кедей екенін естісе де, оның тегіне, тәрбиесіне риза болып, құда болуға ниет етеді. Аңызда Данагүлдің зеректігі мен атасына серік болатын парасаты айрықша аталады.
Мағыналы ишара
Дастарқанда Төле би Данагүлге құлақ пен таңдай ұсынып, оны «екімнің бірі бол», әрі «ішкі сырды айтқызбай ұғатын, жұртқа ұқтыратын бол» деген ниетпен бата қылады. Бұл — ақыл мен ұғымды қадірлеген халық түсінігінің көрінісі.
Мәтіндегі соңғы оқиға (Төле би мен атқосшысының шөлде қарақшыларға тап болуы) бастапқы деректе аяқталмаған. Егер жалғасын жіберсеңіз, осы бөлімді де толық өңдеп, бірізді композицияға келтіріп беремін.