Абайдың інісі Ысқақ болыс
Қозыбай шешен: Арқаның арыстаны
Бір кездері Қозыбай шешенді қазақ жерінде білмейтін адам некен-саяқ болған. Ел оны «Арқаның арыстаны» деп атаған.
Тегі, өскен ортасы, алған білімі
Қозыбай 1822 жылдың қаңтарында Солтүстік Қазақстан облысындағы Маманай ауылында дүниеге келген. Әкесі — елге белгілі Нәупіл батыр, ал Нәупілдің атасы — Шақшақ батыр.
Қазақ даласына аты мәшһүр ақын Сегіз сері — Нәупілдің туған інісі.
Қозыбай он жасында Болатнайдағы медресеге түсіп, оны 1835 жылы бітірген. Сол жылдың күзінде Қызылжар медресесіне қабылданып, оқуын жалғастырады. Оқу тәмамдар тұста әкесі қайтыс болып, 1838 жылдың күзге салым анасы Балым да дүние салады.
Ата-анасыз қалған соң, жұрт оны «Балташтың Қозыбайы» деп атап кетеді. Он жеті жасында нағашы жұртында күреске түсіп, палуандар сапына қосылады. Сонымен қатар ән салып, домбыра, қобыз, сыбызғы тартып, салдық-серілік құрады.
Жер ауып баруы және Абаймен жүздесуі
Қозыбай жер аударылып, Тобықты еліндегі Оразбай Аққұлынның ауылына келеді. Алайда дәулеті асып, тәкаппарлығы басым бай оған ілтипат танытпайды. Басына іс түскендіктен, Қозыбай ештеңе деместен, үйсіз күйде отыра береді.
Қозыбайдың келгенін естіген соң, оны көріп, көңілін көтерейік деп Абай, қайын атасы Түсіп, Абайдың інілері Ысқақ, Ысмағұл, Шәкәрім, Нұртаза, сондай-ақ балалары Мағауия, Тұрағұл және өзге азаматтар Оразбайдың үйіне сау ете қалады.
Абайдың амандасуы
«Қозеке, Арқаның арыстанысыз, бір дәм айдап біздің жаққа келіп қалған екенсіз. Маңдайыңыз жарқырап, жолыңыз ашық болсын! Ісіңіздің арты қайырлы болсын», — дейді Абай.
Қозыбайдың жауабы (өлең)
«Ғажап бар жер мен көктің арасында,
Біреу шат, біреу қапа панасында.
Кездейсоқ шымшық құсқа бақыт қонса,
Самұрық қызмет етер саясында».
Бұл сөздің ишарасы Оразбайдың мінезіне қатысты екенін аңғарған Абай, Қозыбайды бұл ауылда қалдыруға болмайтынын бірден түйеді.
Абайдың інісі, болыс Ысқақ Қозыбайды өзіне ақылшы етуге ниет білдіріп, уез басшыларымен өзі келісетінін айтады. Бұл шешімді Абай төңірегіндегі жұрт қолдайды, ал шешен келісім береді. Сөйтіп, Қозыбай үш күрең қасқа ат жеккен күймесіне мініп, Шақан атты атқосшысымен бірге Ысқақ ауылына аттанады.
Түсіптің тоқтамы: еңсе көтерер насихат
Түсіптің сөзінен үзінді
«Асқынған дау сөзінен мұқар,
Алмас қылыш жүзінен мұқар,
Қисық ағаш тезінен мұқар,
Кекшіл адам басын жұтар...»
«Жаңылмас жақ болмас,
Сүрінбес тұяқ болмас...»
«Уа, Арқаның арыстаны — Қозыбай шешен, қамықпа,
Қайғыланып жабықпа,
Жалғызбын деп тарықпа...»
«Бұл да өз елің ғой. Сапарың оң болсын.
Дәм-тұзыңды мұнан жазса,
Топырағыңды туған жерден жазсын!»
Түсіптің сөзінің терең мағынасын ұққан Қозыбай шешен ризашылығын білдіріп, алғыс айтады.
Қозыбай Ысқақ болыстың қолында билік айтып, шамамен бір жарым жыл болады. Семей уезінің бастығы әр алты ай сайын шақыртып, пікірлесіп отырған. Үшінші жолы да ұзақ сөйлескен соң, оны қайтадан Ысқаққа қайтарып жібереді.
Жол үстіндегі оқиға: бір ауыз сөздің салмағы
Шешен өз күймесімен Семей қаласынан қырық бес шақырымдай жер ұзап шыққанда, күн кешкіріп, қараңғылық қоюлана бастайды. Жол үстіндегі бір ауылға тоқтап, үлкен үйдің тұсына келеді де, қонуға рұқсат сұрау үшін Шақанды жұмсайды.
Атқосшы ақ ордаға кіріп, қонуға келгендерін сол жақта отырған жас жігітке жеткізеді. Үй иесі — ұзын қара мұртының екі жағын құлағына орай салған адам — шалқая отырып: «Жоқ, болмайды. Қонуға рұқсат етпеймін, үйде мейман бар!» — деп қайырады.
Қозыбайдың ишарасы
«Қайта бар. “Қонағыңыз бізге мейман болар” деп көрші», — дейді Қозыбай.
Шақан қайта кіріп, шешеннің сөзін бұлжытпай айтқанда, үй иесі орнынан ұшып тұрады. Бұл — сол өңірдің белді кісілерінің бірі, қаракесек Ақайдың Хасені екен. Ол жұртқа қарап: «Тобықты Ысқақ болыстың қолында Арқаның арыстаны — Қозыбай шешен бар деуші еді. Осы кісі Қозыбайдың өзі болмасын?» — деп, жігіттерін ертіп сыртқа шығады. Сәлем беріп, кешірім сұрап, шешенді күймеден түсіріп, ордаға қолтықтап кіргізеді.
Қонақтар екі апта бойы Қозыбайдың өнегелі сөздерін, ән-күйлерін тыңдап, Хасен мен айналасы ерекше бір шаттыққа бөленеді.
Елдің құлақ құрышы қанып, шешен ауылына қайтуға рұқсат сұрағанда, Хасен оны өзіне ақылшы етуді ойлап, Ысқаққа кісі шаптырады: «Қозекең біраз уақыт сізге ақылшы болды, енді қалған уақытында маған ақылшы болсын», — деп өтініш айтады. Ысқақ келісім береді.
Ақыры Ысқақ пен Хасен, Абай бастаған топ уез бастығынан Қозыбайға кешірім сұрайды. Талап-тілекті қабылдап, Қозыбайға кесілген он екі жыл мерзімді үш жылға қысқартып, өз жеріне қайтуына рұқсат етеді.
Құсманның батасы және елге қайтар жол
Ертіс бойындағы Құсманның өсиеті (өлең)
«Еліңде жақсы көп болса,
Пайдасы ерге тиер.
Содырлы сотқар көп болса,
Еліне найзасы тиер.
Қоғамшыл, кең қолтық болсаң,
Әрқашанда халқың сүйер...»
«Өзіңе жамандық қылған пендеге
Үшке дейін қастық қылма...
Кең болсаң, кем болмайсың...
Төртіншіде қатты тесіл...»
«Басшысы кеткен соң ел жесір.
Уа, Қозыбай, еліңе қайт!»
Қозыбай Құсманның сөзін құптап, еліне қайтуға асығып жүргенде, Түсіптің Әли атты немересі қайтыс болады. Көңіл айту үшін Қозыбай Абай бастаған топқа ереді.
Көңіл айту сөзі
«Уа, сұнқарыңыз тұғырдан ұшты,
Салмағы келіп сізге түсті.
Бәрінен тағдырдың жазмышы күшті...
Сұнқар ұшса, тұғыры қалады,
Қау шөп күйсе, түбірі қалады,
Ақыры соңғы ұлыңызға қалады.
Аяулы көңіліңіз қаяулы болыпты,
Өткеннің қайырын берсін».
Түсіп басын көтеріп, сәлемдескенмен, үнсіз қалады. Осы оқиғадан кейін аз күн өткен соң Қозыбай Ысқақпен, Абай төңірегіндегі адамдармен және Хасенмен қоштасып, еліне қайтады.
Өмірінің соңы
Туған жеріне оралған соң, Қозыбай шамамен он үш жылдай ғұмыр кешіп, 1914 жылы Есіл бойында 92 жасында дүние салады.