Дау халыктың әділдікке жүгіну, билік, заң, шешім жолдарының шешуші кеңесі және әлеуметтік маңызы бар шараларының бірі
Дау: әділдікке жүгіну дәстүрі және оның қоғамдық салмағы
Дау — халықтың әділдікке жүгінудің, билік пен заң арқылы шешімге келудің дәстүрлі жолы, әрі әлеуметтік маңызы зор қоғамдық шаралардың бірі. Қазақ қоғамындағы ірі дау-жанжалдардың көбі көбіне жер дауы, жесір дауы сияқты мәселелерге қатысты болған.
Дау қалай өтеді?
Даугерлер билерге жүгінген. Ересек адамдар қатысатын жиын өтіп, онда екі жақтан да шешен даугерлер шығып, қамшы тастап, өз дәлелдерін ұтымды сөзбен жеткізген.
Мұндай дауда шешендік, тапқырлық, сондай-ақ қарсы жақтың осал тұсын дәл басатын біліктілік қажет болған.
Төбе би төрелігі және билік күші
Дауды Төбе би төрелікпен шешкен: үкім шығарып, бітім жасайды. Би мен ақсақалдардың шешімі заң күші ретінде қабылданған және қайта талқылауға жатпаған. Даугерлер де сол билікке тоқтаған.
Билік айтқаны үшін дау ісі малға шақталып, оның оннан бірі билерге төленген. Бұл қағида «Жеті жарғыда» көрсетілген.
Нау даукес туралы хикая
Қазақ арасында дауға ұста, сөзге жүйрік атақты даукестер де болған. Ертеде Нау деген даукес өз берген ешкісін даулап биге жүгінеді. Сонда ол дауын былайша бастапты:
Ешкінің іші толған лақ еді,
Сауса сүті бұлақ еді.
Сол ешкіні біреуге бергенде,
Бүкіл ел жылап еді.
Қатыным қандай көретін еді,
Атан түйе, нардай көретін еді…
Нау осылай сөйлей жөнелгенде би ешкіні алған адамға: «Мынаған бір ат бер де құтыл; енді сөйлесе, екі ат алады» — депті. Содан «Нау құрымай, дау құрымайды» деген сөз ел ішінде қалса керек.