Тоқсоба шешен жолаушылап келе жатып бір ауылдың сыртында қозы баққан сегңз жасар балаға жолығып
Өлім алдындағы сөз
Тоқсоба би қатты ауырып, өлім халіне жеткен кезде қасында отырған бір пұшық би мен бір таз би: «Тоқа, жаман айтпай жақсы жоқ, о дүниелік болып кетсеңіз, бізге түк айтпай кетесіз бе?» — деп сұрайды.
Сонда Тоқсоба би: «Ақылдарың болса, маған айтыңдар: көрмеген жерге барамын, танымайтын елге барамын, қараңғы көрге барамын» — дейді.
Пұшық пен таз би не дерін білмей, тосылып қалады. Бір ауыз сөзбен Тоқсоба би ақыл сұраудың да жауапкершілігі бар екенін аңғартады: уайым үстінде жалпылама тілек емес, нақты уәж керек.
Қозы баққан баланың уәжі
Тоқсоба шешен жол жүріп келе жатып, бір ауылдың сыртында қозы бағып жүрген сегіз жасар балаға жолығады да: «Балам, бұл қозы кімдікі?» — деп сұрайды.
Бала: «Ата, бұл қозы — қойдікі» — дейді.
Шешен: «Әкеңнің аты жоқ па еді, шырағым?» — дегенде, бала: «Әкемнің қара аты да, сары аты да, торы аты да, құла аты да бар» — деп жауап береді.
Тоқсоба іштей бұл баланы қиқар деп ойлайды. Содан таутекенің мүйізінен жасалған сылдырмақ шақшасын ердің басына тықылдата қағып-қағып, насыбай атады.
Бала орнынан тұрып: «Ата, шақшаңыз ненің мүйізінен?» — деп сұрайды.
Іштей қиғаштанып қалған Тоқсоба: «Бұл — біздің елдің қоянының мүйізі» — дейді.
Шешеннің өтірігін естіген бала іле жауап қайтарып: «Елі азғанның жері тозған деген рас екен-ау. Біздің ел қоянның мүйізінен шаңырақ иеді. Сіздің елдікі шақшаға ғана жарапты ғой» — дейді.
Бұл тосын тойтарма сөзге Тоқсоба жауап таба алмай қалады. Баланың уәжі — өтірікті әп-сәтте әшкерелейтін қысқа да дәл түйін: сөздің қадірі тек тапқырлықта емес, шындықпен қабысқан салмақта.
Қорытынды
Екі оқиға да бір түйінге келіп тіреледі: үлкеннің де, жастың да сөзі сынға түсетін сәт болады. Ойсыз сұрақ — жауапсыз қалдыруы мүмкін, ал орынсыз сөз — өзіңді тосылдыруы мүмкін.