Анау көрінген қай ауыл
Досбол Қорлыбайұлы туралы
Досбол Қорлыбайұлы (1815–1895) — Бағаналы Барлы бидің жиені. Ол артында мәні терең, ел жадында қалған сөз қалдырған ақпа-төкпе ақын, парасатты би ретінде танылады. Досбол би Балқожа бимен (Ыбырай Алтынсариннің атасы) және Мұғал билермен дәмдес болған. Ол туралы тараған әңгімелер оның ағайын арасын татулыққа шақырған, момын шаруаға да қорған болған әділ жан екенін аңғартады.
Ел ішінде сақталған қанатты сөз
«Арғымақты жамандап, буданды қайдан табармын; ағайынды жамандап, туғанды қайдан табармын».
Көңіл айтудағы өлшем
Барлы бидің бәйбішесі қайтыс болғанда, Досбол келіп көңіл айтады. Барлы би: «Жасымнан ет-терім сіңген бәйбішем еді», — деп күйінеді. Сонда Досболдың жұбату сөзі елдік салмақпен, адам табиғатын дөп басқан бейнелі теңеулермен өріледі.
Досболдың көңіл айтуы
Рулы елге жарасқан — үлгі алатын ағасы.
Ағасы аман тұрғанда — қара ағаштай панасы.
Біреудің өлсе ағасы — жыртылғаны жағасы,
Біреудің өлсе інісі — тарылғаны тынысы.
Байдың өлсе қатыны — жаңғырғаны төсегі,
Кедейдің өлсе қатыны — суалады ақылы.
«Нағашы, қайырлы болсын бәйбішеңіздің ақыры».
«Мінсіз» деген болмайды: Досболдың жауабы
Бір дауда топ ішінен бір адам: «Ханда қандай мін бар? Биде қандай мін бар? Байда, сұлуда, жүйрікте, жорғада қандай мін бар?» — деп сұрайды. «Сынсыз- мінсіз ер болмас» деген сауалға Досбол әрқайсысының осал тұсын әділ таразылайды.
Досболдың түйіні
- Ханда мін бар: даңқы асса да, қарашасын тең көрмейді.
- Биде мін бар: әділ сөйлеп тұрса да, төресін дұрыс бере бермейді.
- Байда мін бар: ескісін киген жарлыға есіркеп қайыр бермейді.
- Әйелде мін бар: ажары сұлу болғанмен, ақылы сай келе бермейді.
- Жүйрікте мін бар: су төгілмес жорғамен қатарласып желмейді.
- Жорғада мін бар: жүрісі жайлы болғанмен, бәйгеден келмейді.
Қонаққа барғандағы қапы және сапының сыры
Досбол датқа Бұқарбай батырға арнайы барып, бірнеше күн қонақ болады. Қайтарда Бұқарбай: «Не қалайсыз, бұйымтайыңызды айтыңыз», — дегенде, Досбол: «Еш нәрсе алайын деп келгенім жоқ, дидарыңызды көріп, сұхбаттастым — соған ризамын», — дейді. Сол сәтте қамшысы жоғалып, іздеу үстінде текемет астынан жарқ еткен сапы табылады.
Сапыға айтылған сөз
Досбол сапыны көріп, сұлулығына қызығып, өнерін мақтап бір ауыз сөз айтады да, қайта қоя береді. Бұқарбай болса: «Ер жігітке екі сөйлеу — жалған. Бұл қылыш алмас; қадірлеп ұстаған кісінің қолынан қалмас. Оны сізге бермей болмас», — деп, сапыны тарту етеді.
Қыпшақтың басын қосуға шақырған хат
Қалың қыпшақ екіге бөлініп, бір бөлігі Сыр бойына көшіп, Қаратауды жайлаған кезде оларды «төрт төбе қыпшағы» атаған. Сол тұста басшылықта Досбол, Балаби, Тұрсынбай, Тұрғынбай датқалар болғаны айтылады. Досбол Сыр бойынан Арқа мен Тобыл бойындағы қыпшақтарға: «Көшіп келіңдер, бір жерде болайық», — деп хат жолдаған.
Хаттан үзінді
Дұғай сәлем айтамын, Балғожа мен Қанғожа.
Сөзіме құлақ сал, қожа...
Басымызды қосайық, ұзын судың бойынан,
Бір жақсылық тосайық.
Дәм бұйырып келсеңіз, төсек те, төр де сенікі,
Есікте орын біздікі...
Сөзді «баладан» ұқпағандар
Ел аралаған жақсылар қой бағып жүрген балаға жол сұрайды. Бала ауыл аттарын «Мезгіл», «Қайда-қайда», «Әттеген-ай» деп жауап береді. Олар оны сөзбе-сөз түсініп, адасып, ақыры кері оралып баяғы «Мезгіл» деген жерге келіп қонады. Үй иесі кедей болса да, жалғыз қойын сойып қонағасы береді.
Баланың түсіндіруі
Бала: «Мезгіл дегенім — күн батты, енді ілгері жүрмей қонатын уақыт болды дегенім. “Қайда-қайда” дегенім — түн болған соң адасасыңдар деген ескерту. “Әттеген-ай” — өкініп кері қайтасыңдар дегенім. “Бар болса біреу, жоқ болса екеу-үшеу” дегенім — әкемнің қонағына соятын жалғыз буаз қойы барын білдіргенім», — дейді.
Сонда бидің сұрағына бала: «Атым — Досбол», — деп жауап береді.
Ел билігіне лайықтыны сынаған төрт сұрақ
Досбол қартайған шағында жұртты жиып, өз орнына би сайлаудың қажеттігін айтады. Көпшілік жас Жаңғабылды ұсынады. Досбол оны алдыртып, ел алдында төрт сұрақ қояды: қырсықтың, несібенің, арзандықтың, татулықтың белгісі не?
Жаңғабылдың жауаптары
- Қырсықтың белгісі — тал түске дейін төсекте жатқандай.
- Несібенің белгісі — жаңа ұйытқан айранды ернімен сорып тартқандай.
- Арзандықтың белгісі — жағаңнан қойныңа жылан кіріп шыққандай.
- Татулықтың белгісі — жауды жеңіп, мекеніңе қайтқандай.
Сағат, ағат, қызық, шыжық
Досбол Құлжабайдың ауылына түсіп, қона жатып әңгімелеседі. Бір күні жатар алдында Досболдың өз-өзіне күбірлеген төрт сауалын Құлжабай естіп қалып, іле жауап қайтарады.
Құлжабайдың тапқырлығы
Жақсыменен сөйлессең — сағат емей немене,
Жаманменен сөйлессең — ағат емей немене.
Жақсы қатын алғаның — қызық емей немене,
Жаман қатын алғаның — шыжық емей немене.
Нұржанмен айтысқа жақын сөз тартысы
Нұржан — шешен, тапқыр әрі саудагерлігімен аты шыққан дәулетті адам. Ол Досболдың атағын естіп, «кездессем, сөзден тосар едім» деп жүргенде, Досболдың да құмарлығы оянып, Нұржанды іздеп шығады. Бірақ Досбол бірден бармай, ауыл-ауылды жағалап жүріп, Нұржанның өз ыңғайына келуін күтеді. Ақыры Нұржан жәрмеңке үшін Шалқарға аттанғанда, Досбол оның ауылына соғып, «даланың баласы» деп іздеген адамының «дүниеге көңілі ауғанын» айтып өтеді.
Айдалада кездескендегі сұрақ-жауап
Досбол: «Қайдан келесің?»
Нұржан: «Қаладан келемін».
Досбол: «Қалаңда не қымбат?»
Нұржан: «Қыл-қыбыр, жүн қымбат».
Досбол: «Не арзан?»
Нұржан: «Тері-терсек, шанаш арзан. Көрінген бұрышта ит тартып, жұлымдап жатыр».
Бөрік туралы түйреу
Нұржан Досболдың басындағы қарсақ бөрікті сұрай сөйлеп, әжуасын аңғартады. Досболдың жауабы өткір шығады: «Ауылға барып, қи жейсің бе? Саған осы да жетеді — ортасынан жарсақ», — дейді. Сол сәтте Нұржан айыбын танып, кешірім сұрап, ат-шапан айыбын ұсынып, ауылына қонақ етеді.
Досболдың серіктеріне берген түсіндірмесі
Досбол бұл оқиғаның түбінде «өз-өзіне сенген адамды» сынау ғана емес, дәстүрді, жол-жөнекейді, кісілік пен кішілікті таразылау жатқанын айтады. Нұржанның сөзбен «ұпай алуға» ұмтылуы да, соңынан кешірім сұрауы да — сол тартыстың шешімі.
«Хан алдына барғанда, хан таппады мінімді. Би алдына барғанда, би таппады мінімді. Өз ауылыма келгенде, итке берсін күнімді».
Наурызбаймен танысу: сөздің салмағы
Досбол қартайған шағында Сыр бойынан Торғайға қайта келіп, ниеттес ағайын-туғанын аралайды. Жолдастары ел шетіне іліккені белгілі болғанда, алдынан Наурызбай шығады. Екеуі бірін-бірі танымайды. Наурызбай жас, ал Досбол жол қажытып шаршаған күйде дем алып жатады.
Бір ауыз сөзбен танытқан болмыс
Наурызбай үй иесіне: «Қара ағаштай қалқиған қауқары жоқ, мына жатқаның кім?» — деп қалады. Сонда Досбол өзі тіл қатып, бұрынғы қайраты мен мінезін бейнелі сөзбен баян етеді. Іле серіктердің бірі де тиісіп сөйлегенде, Досбол: «Арам етті қом желке — барсаң байдан табылар; құлан сирақ, қу шеке — іздесең қайдан табылар», — деп қағып түсіреді.
Ақыры Наурызбайдың өзі де ұғып: «Сырдың бойын жайлаған, жалғыз ауыз сөзімен тоқсанның қолын байлаған... осы сіз Досбол ағай болмағайсыз?» — деп таниды. Досбол да Наурызбайдың кім екенін ілтипатпен шамалап, екеуі төс түйістіріп көріседі.
Інілік наз, ағаның жауабы
Наурызбай: «Бәйгеге қосып жүлде алар арғымақ ат баққаның. Жат бауыр қып балаларды, кәнекей, пайда тапқаның?»
Досбол: «Арғымақ ат көп бақтым. Садағасы кетсін буданның, сырттың қосын көп жектім. Садағасы кетсін туғанның».
Балқожа мен Мұғалдың батасы, Досболдың кеңдігі
Наурызбай Досболды өз ауылына түсіріп, құрмет көрсетеді де, әрі қарай ағайын аралауға қасына еріп жүреді. Алғаш ат басын тірегені — Балқожа бидің ауылы. Балқожа құшақ жая қарсы алып, даулы би Мұғалды алдырады. Сексенге келген Мұғал қарт Досболдың ой ұшқырлығына риза болып, бата береді.
Үш күн қону туралы
Досбол екі күн қонып, үшінші күні жүруге рұқсат сұрайды. Балқожа жібергісі келмесе де, Досбол: «Бір қонғаным — құдайы меймандығым. Екі қонғаным — ағайын-туғандығым. Үшінші қонсам — тоя ішер тамақты қуғандығым», — деп тоқтайды.
Сыйдың сыны және соңғы сөз
Балқожа Досболға шұбар қысырақтың үйірін бермек болады. Досбол болса оны Мұғал ақсақалға байлап кететінін айтады. Балқожа «құр қол жіберу ұят» деп, үстемелеп тағы ат қосуды тапсырады. Бірақ баласы Қошан көзі соқыр, кәрі көк атты әкеп байлайды. Досбол емеурінмен наразылығын білдіргенде, Балқожа ашуға берілмей: «Айыбын да, билігін де өзіңіз айтыңыз», — дейді.
«Билік айтардай мен дауға келіппін бе, айып алардай жауға келіппін бе? ... Құр қол жібермеймін десең, берер атың дос сүйсінер, дұшпан күйінер бірегей болсын».