Бәйге қазақ халқының рухани, мәдени дәрежесін көтеретін және көрсететін үлкен дәстүр
Бәйге — ұлы тойда, аста, мерекеде жеңімпаздарға берілетін жүлде. Жыққан палуанға, озған жүйрікке, жеңген ақынға ұсынылатын сый-сияпат арқылы сол тойдың немесе астың дәрежесін де аңғаруға болады: жұрт көбіне тігілген бәйгенің ауқымына қарап бағалайды.
Бәйгенің мәні
Бәйгенің ең үлкені әдетте бас палуанға және жүйрік атқа тағайындалады. Әсіресе ат бәйгесіне мол мал мен дүние-мүлік тігіліп, салтанаттың салмағын арттырады.
Ат бәйгесіне тігілетін жүлде
Көп жағдайда бәйге тек бірінші келгенге ғана берілмей, алдына озып келген 10, 15, тіпті 20 атқа дейін үлестіріледі. Бұл — жарыстың да, тойдың да кеңдігін көрсететін белгі.
Мысал
«Лабақ Қуат баласының асында бас бәйге — 100 жылқы, 1 отау, 9 нар, 9 ат, 9 құндыз тігілген» (С. Шаршіов).
Келесі орындарға жүлде мөлшері біртіндеп азая береді: мысалы, екінші атқа — 75, одан кейін — 50, кейінгісіне — 25, әрі қарай да сол тәртіппен төмендейді.
Жомарттық пен мәрттік ғұрпы
Бағы озып бәйге алғандар ұтып алған олжаның бәрін бірден еліне айдап әкете бермейді. Бұл дәстүр жомарттықты, мәрттікті және ерлік мінезді танытады: олжаның бір бөлігін әруаққа, ақсақалдарға арнап, қалғанын жанындағы жолдастарына бөліп береді.
«Атығай-Қарауылға олжа салған, Бота тірсек, қыл сағақ, сандал керім» — дегенде Ақан осы жомарттық салтын меңзейді.
Палуан бәйгесі және ақындарға берілетін сый
Палуан бәйгесі де аса ірі болады: кейде жеңімпазға кілем жабылған түйе берілген. Ақындарға шапан жабу, ат мінгізу — өнер иесіне көрсетілген құрметтің айғағы.
«Бәйге» сөзінің кең мағынасы
Бәйге, негізінен, жеңімпаздарға берілетін жүлде болғанымен, кейде ат жарысының өзін де «бәйге» деп атай береді. Бұл ұғым қазақтың өмірінде жарыс пен марапатты қатар қамтитын кең мағынаға ие.
Қорытынды
Бәйге — қазақ халқының рухани және мәдени дәрежесін көтеретін әрі айқын көрсететін үлкен дәстүр.