Келе жатыр дегенге, Жан берсең де нанбаймын (Ер Сайын)
«Жан беру» ұғымы: анттың ең ауыр түрі
«Келе жатыр дегенге, жан берсең де нанбаймын» (Ер Сайын) деген жолда кездесетін «жан беру» тіркесі қазақ ұғымындағы ең қатал, ең жауапты анттың бірін білдіреді. Кей өңірлерде бұл ғұрыпты «кепілге шығу» немесе «күмәнға шығу» деп те атайды.
Неге «жан беруге» шығатын?
Ауыр жазаға, тіпті өлім жазасына кесілген адамның ақ екенін дәлелдеу үшін бір адам «жан беруге» шығатын. Бұл — жазаға ілініп тұрған адамның ақтығына жанымен кепіл болу, яғни оның адалдығына ант беру деген сөз.
Мағынасы
«Жан беру» — біреудің ақтығын ең жоғары деңгейдегі антпен бекіту, өтірік болса, соның жазасы бірден тиеді деген түсінікпен жасалған рәсім.
Ант сөздері және салмағы
«Жан беруге» шыққан адам Құран ұстап, ең ауыр анттарды айтқан. Мұндай сөздер шындыққа қол қойғызғандай әсер етіп, өтірік айтуға жол қалдырмайтын рухани шектеу ретінде қабылданған:
«Құран ұстап, жанымды беремін»
Айтылған сөздің дін алдында да, ел алдында да жауапкершілігі барын білдіреді.
«Өтірік айтсам, Құдай тапсын»
Өтіріктің жазасы іле-шала келеді деген сенімге сүйенеді.
«Иманым бұйырмасын»
Өмір мен ақырет алдындағы ең ауыр қарғыс-анттың бірі ретінде қаралған.
«Аруақ соқсын»
Рухани дүниенің жазасы бар деген түсінікті айқын көрсетеді.
Халық түсінігі: өтірікке орын жоқ
Халық ұғымында «жан беруші» өтірік куәлік айтса, сол жерде-ақ өліп қалады деген наным болған. Сондықтан «жан беруден» кейін істің ақтығына күмән қалмайды деп есептеліп, одан әрі үкім жүрмейді.
Дерек: А. Байтұрсынов.